Đính chính (訂正) là sửa lại cho đúng những chỗ sai trong một bài viết, văn bản đã công bố, thường là sai sót về chi tiết như tên, số, ngày. Cải chính (改正) là nói lại cho đúng một điều đã bị đưa sai, thường là sai về nội dung sự thật, nhất là khi điều sai đó ảnh hưởng đến người khác. Hai từ chung chữ chính (正, ngay, đúng), khác ở chữ đầu: đính là định lại, sửa lại; cải là đổi.
Trong thực tế, ranh giới giữa hai từ không tuyệt đối, và nhiều văn bản dùng chúng gần như thay nhau. Bài này tách nghĩa từng chữ, chỉ ra xu hướng dùng quen thuộc trong báo chí, văn bản hành chính và hộ tịch, rồi đặt cạnh những từ gần nghĩa như hiệu đính, thanh minh, bác bỏ, xin lỗi. Phần liên quan đến nghĩa vụ pháp lý của cơ quan báo chí chỉ được nhắc ở mức từ ngữ; cần chi tiết, bạn nên tra văn bản hiện hành.
Nghĩa từng chữ
Họ chữ chính (正) mang nghĩa ngay thẳng, đúng, chuẩn. Các từ dưới đây đều có nghĩa "làm cho đúng", khác nhau ở cách làm.
| Từ | Chữ Hán và nghĩa từng chữ | Nghĩa thường dùng |
|---|---|---|
| Đính chính | 訂 đính: định lại, sửa lại cho đúng · 正 chính: đúng | Sửa chỗ sai trong bài, văn bản đã công bố |
| Cải chính | 改 cải: đổi · 正 chính: đúng | Nói lại cho đúng điều đã đưa sai; sửa thông tin sai trong giấy tờ hộ tịch |
| Hiệu đính | 校 hiệu: so, đối chiếu · 訂 đính: sửa | Đối chiếu và sửa bản thảo, bản dịch trước khi in |
| Hiệu chỉnh | 校 hiệu: so · 整 chỉnh: sửa cho ngay ngắn | Điều chỉnh cho chuẩn, như hiệu chỉnh máy đo, hiệu chỉnh số liệu |
| Chỉnh lý | 整 chỉnh · 理 lý: sắp xếp | Sắp xếp, sửa lại cho mạch lạc, như chỉnh lý hồ sơ |
Chữ đính (訂) cũng có trong đính ước, đính hôn, mang nghĩa định ra, thoả thuận. Trong đính chính, nó mang nghĩa định lại cho đúng. Chữ cải (改) có trong cải cách, cải tạo, cải thiện, luôn mang nghĩa đổi khác đi. Nhìn vào chữ đầu, bạn thấy đính chính nghiêng về sửa cho chuẩn, còn cải chính nghiêng về đổi điều sai thành điều đúng.
Đính chính: sửa sai sót trong cái đã công bố
Đính chính thường dùng khi một văn bản, bài báo, sách, thông báo đã phát hành có chỗ sai cần sửa. Chỗ sai thường mang tính kỹ thuật: gõ nhầm tên người, sai một con số, nhầm ngày tháng, chú thích ảnh lệch, thiếu một chữ làm câu đổi nghĩa. "Đính chính lỗi in", "bản đính chính", "thông báo đính chính" là những cụm quen.
Trong văn bản hành chính, đính chính còn là một thao tác có trình tự riêng khi văn bản đã ban hành có sai sót về thể thức, kỹ thuật trình bày hoặc nội dung nhỏ. Phần trình tự cụ thể thuộc nghiệp vụ văn thư, có bài riêng ở các trang về công vụ; ở đây chỉ giữ ý chính: đính chính là sửa cái đã ra, chứ không phải soạn lại từ đầu.
Với báo chí và trang tin, một bài đính chính tốt nói rõ chỗ sai là gì, thông tin đúng là gì và sửa lúc nào. Sửa lặng lẽ trong bài cũ mà không ghi chú khiến người đã đọc bản trước không biết thông tin đã thay đổi. Trên mạng xã hội, đính chính có thể là một dòng cập nhật ở đầu bài đăng, nói ngắn gọn đã sửa gì.
Cải chính: nói lại cho đúng sự thật
Cải chính mang sắc thái nặng hơn: không chỉ sửa một chi tiết mà sửa một nội dung sai, thường là thông tin sai về một người, một tổ chức, và nhằm khôi phục sự thật. "Cải chính tin đồn", "đăng lời cải chính", "yêu cầu cải chính" là những cụm hay gặp. Trong pháp luật về báo chí, cụm "cải chính, xin lỗi" được dùng khi cơ quan báo chí đăng thông tin sai sự thật; nội dung và trình tự cụ thể thì bạn nên tra văn bản hiện hành, vì quy định có thể thay đổi.
Cải chính còn quen thuộc trong lĩnh vực hộ tịch: "cải chính hộ tịch" là sửa những thông tin bị ghi sai trong giấy tờ hộ tịch như giấy khai sinh. Ở đây, từ cải chính là thuật ngữ thủ tục, không thay bằng đính chính được. Điều kiện, nơi nộp hồ sơ thuộc phần thủ tục, nằm ngoài phạm vi giải nghĩa của bài này; nếu bạn đang gặp việc cụ thể, hãy tra quy định hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Điểm cần nhớ là cải chính thường liên quan đến danh dự, quyền lợi của một bên. Vì vậy, một lời cải chính nên đủ rõ để người đã đọc tin sai có thể nhận ra, và được đưa ở vị trí tương xứng với tin sai ban đầu. Một lời cải chính nhỏ ở góc khuất trong khi tin sai từng nằm ở vị trí nổi bật thì khó coi là sửa sai trọn vẹn.
Chọn từ theo tình huống
Bảng dưới gợi ý từ phù hợp cho những tình huống thường gặp. Đây là xu hướng dùng quen thuộc, không phải quy tắc tuyệt đối.
| Tình huống | Từ phù hợp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bài báo ghi nhầm tuổi nhân vật | Đính chính | Sai chi tiết, sửa và ghi chú |
| Tin đưa sai rằng một doanh nghiệp bị đình chỉ hoạt động | Cải chính (kèm xin lỗi nếu gây thiệt hại) | Sai nội dung, ảnh hưởng uy tín |
| Thông báo của trường ghi sai ngày nghỉ | Đính chính | Sai sót kỹ thuật, cần sửa nhanh |
| Giấy khai sinh ghi sai năm sinh | Cải chính hộ tịch | Thuật ngữ thủ tục |
| Một tin đồn sai lan trên mạng về một người | Cải chính, bác bỏ | Người trong cuộc hoặc cơ quan có thẩm quyền lên tiếng |
| Bản dịch sách cần soát lại trước khi tái bản | Hiệu đính | Làm trước khi phát hành, không phải sửa sau |
Dòng cuối nhắc một điểm hay lẫn: hiệu đính là công việc trước khi phát hành, còn đính chính và cải chính là việc sau khi cái sai đã ra ngoài. Đừng gọi việc soát bản thảo là "đính chính bản thảo".
Vì sao hai từ hay bị dùng lẫn
Lý do đầu tiên là cả hai cùng kết thúc bằng chữ chính và cùng mang nghĩa chung "sửa cho đúng". Khi không để ý chữ đầu, người viết chọn theo cảm giác: từ nào nghe trang trọng hơn hoặc quen tai hơn trong lĩnh vực mình thì dùng. Người làm văn thư quen đính chính, người làm hộ tịch quen cải chính, người làm báo dùng cả hai, và mỗi giới mang thói quen của mình sang chỗ khác.
Lý do thứ hai là ranh giới giữa "sai chi tiết" và "sai nội dung" vốn không sắc. Ghi nhầm tên một người là sai chi tiết, nhưng nếu cái tên bị ghi nhầm lại trùng với tên một người khác và gắn họ vào một vụ việc tiêu cực, thì đó đã là sai nội dung ảnh hưởng đến danh dự. Lúc ấy, một chữ đính chính nghe có vẻ nhẹ hơn mức cần thiết.
Lý do thứ ba là văn bản chính thức ở các lĩnh vực khác nhau dùng hai từ theo cách riêng, và người đọc gặp cả hai trong những văn cảnh na ná nhau. Cách xử lý thực tế: khi viết cho lĩnh vực nào, theo thuật ngữ quen của lĩnh vực đó; khi viết chung, chọn theo mức độ ảnh hưởng của cái sai. Sai nhỏ, kỹ thuật thì đính chính; sai làm người khác bị hiểu lầm hay thiệt hại thì cải chính, và thường nên kèm lời xin lỗi.
Những từ gần nghĩa dễ dùng chồng
Thanh minh. Thanh minh là giãi bày để người khác hiểu mình không có lỗi, hoặc hiểu đúng động cơ của mình. Nó là lời của người trong cuộc, mang tính tự bảo vệ. Thanh minh không đồng nghĩa với cải chính: người bị nói sai có thể thanh minh, nhưng người đã đưa tin sai mới là người cải chính.
Bác bỏ. Bác bỏ là gạt đi, không công nhận một thông tin, một lập luận. "Bác bỏ tin đồn" là nói rằng tin đồn không đúng, có thể chưa kèm thông tin đúng là gì. Cải chính thường đi xa hơn một bước: nói rõ sự thật là gì.
Xin lỗi. Xin lỗi là nhận trách nhiệm. Một lời cải chính có thể có hoặc không kèm xin lỗi, tuỳ mức độ thiệt hại và quy định áp dụng. Đính chính một lỗi gõ nhỏ thường không cần xin lỗi; cải chính một tin sai làm tổn hại người khác thì nên có.
Rút lại. Rút lại là thu hồi một phát ngôn, một bài viết. Trên mạng, gỡ bài là một hình thức rút lại, nhưng gỡ mà không giải thích có thể làm người đọc nghĩ rằng thông tin đúng và bị ép gỡ. Kèm một lời đính chính hoặc cải chính giúp người đọc hiểu đúng.
Viết một lời đính chính, cải chính cho rõ
Dù là trang tin, fanpage của doanh nghiệp hay một nhóm cộng đồng, một lời sửa sai tốt thường có các bước sau:
- Gọi đúng tên: lỗi chi tiết thì ghi "đính chính", lỗi nội dung ảnh hưởng người khác thì ghi "cải chính".
- Nói rõ thông tin sai đã đưa là gì, ở bài nào, lúc nào, không vòng vo.
- Nêu thông tin đúng và nguồn của thông tin đúng.
- Nếu thông tin sai gây thiệt hại cho ai, nói lời xin lỗi với đúng người đó.
- Đặt lời sửa ở vị trí tương xứng: sửa trong chính bài cũ kèm ghi chú, và nếu tin sai từng lan rộng thì đăng thêm một bài riêng.
- Ghi thời điểm sửa để người đọc biết thông tin nào đúng đến khi nào.
Câu mẫu, ví dụ giả định: "Đính chính: Bài đăng lúc 9 giờ sáng nay ghi nhầm thời gian mở cửa thư viện là 7 giờ; thời gian đúng là 7 giờ 30. Ban biên tập đã sửa trong bài và xin lỗi bạn đọc vì sai sót."
Câu hỏi thường gặp
Đính chính và cải chính có dùng thay nhau được không?
Trong nhiều văn cảnh, hai từ được dùng khá gần nhau. Tuy vậy, xu hướng quen thuộc là đính chính cho sai sót chi tiết, kỹ thuật, còn cải chính cho thông tin sai về nội dung, ảnh hưởng đến người khác. Trong thủ tục hộ tịch, cải chính là thuật ngữ cố định.
Hiệu đính có phải là đính chính không?
Không. Hiệu đính là đối chiếu và sửa bản thảo, bản dịch trước khi phát hành. Đính chính là sửa chỗ sai sau khi văn bản, bài viết đã được công bố. Một người hiệu đính giỏi giúp giảm số lần phải đính chính sau này.
Báo đưa tin sai về mình thì có quyền yêu cầu gì?
Pháp luật về báo chí có quy định về việc cải chính, xin lỗi và quyền phản hồi của người bị đưa tin sai. Nội dung cụ thể và cách thực hiện bạn nên tra văn bản hiện hành, hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được hướng dẫn theo trường hợp của mình.
Thanh minh khác cải chính thế nào?
Thanh minh là lời giãi bày của người trong cuộc để người khác hiểu mình đúng hơn. Cải chính là việc nói lại cho đúng điều đã đưa sai, thường do chính người đã đưa thông tin sai thực hiện. Người bị nói sai thanh minh; người nói sai cải chính.
Sửa bài trên mạng có cần ghi chú đính chính không?
Nên ghi. Sửa lặng lẽ khiến người đã đọc bản cũ không biết thông tin đã thay đổi, và có thể bị hiểu là che giấu sai sót. Một dòng ngắn nói rõ đã sửa gì, lúc nào là đủ, và giúp người đọc tin trang của bạn hơn.
Gỡ bài sai có thay được lời cải chính không?
Thường là không đủ. Gỡ bài làm thông tin sai không lan thêm từ nguồn đó, nhưng những người đã đọc vẫn giữ thông tin sai. Một lời cải chính rõ ràng mới giúp họ biết sự thật. Với tin sai gây thiệt hại cho người khác, nên có cả hai.