Song thân là cha mẹ, cả hai người; thân sinh là người đã sinh ra mình, thường dùng như "ông thân sinh" là cha, "bà thân sinh" là mẹ; thân phụ là cha, thân mẫu là mẹ. Đây là những cách gọi cha mẹ trang trọng, hay gặp trong cáo phó, lý lịch, tiểu sử, lời cảm ơn ở đám cưới.
Lỗi hay gặp nhất là thừa từ: "song thân phụ mẫu" trong khi song thân đã là phụ mẫu; và dùng song thân cho một người. Bài này tách nghĩa từng chữ, phân biệt thân phụ với phụ thân, nói rõ tứ thân phụ mẫu là ai, đặt câu sai và câu đúng, rồi đưa cách nhớ.
Nghĩa từng chữ
Nhóm từ này xoay quanh chữ thân, nghĩa là gần gũi, ruột thịt, như trong thân thiết, người thân.
| Từ | Chữ Hán | Nghĩa từng chữ | Nghĩa cả từ |
|---|---|---|---|
| Song thân | 雙親 | song: đôi, hai; thân: người ruột thịt | cha và mẹ |
| Thân sinh | 親生 | thân: ruột thịt; sinh: sinh ra | người sinh ra mình; trong tiếng Hán là tính từ "đẻ ra, ruột" |
| Thân phụ | 親父 | phụ: cha | cha đẻ |
| Thân mẫu | 親母 | mẫu: mẹ | mẹ đẻ |
| Phụ mẫu | 父母 | phụ: cha; mẫu: mẹ | cha mẹ |
| Song đường | (ít gặp) | song: đôi; đường: nhà, gian chính, dùng chỉ cha mẹ | cha mẹ (cách nói cổ, văn chương) |
Chữ song là song trong song song, song ca, song sinh: đôi, hai. Vì vậy song thân không thể chỉ một người. Chữ thân ở đây là ruột thịt, gần gũi, không phải thân trong thân thể.
Riêng thân sinh có chút khác giữa tiếng Hán và tiếng Việt. Trong tiếng Hán, cụm này thường đứng như tính từ, nghĩa là ruột, đẻ ra, như cha mẹ ruột, con đẻ. Tiếng Việt dùng nó như danh từ trang trọng: "cụ thân sinh của ông", "ông thân sinh ra nhà văn". Người đọc tiếng Việt hiểu cách dùng này rõ ràng, không cần coi là sai.
Song thân: những lỗi hay gặp
Song thân phụ mẫu là thừa. Song thân đã là cha mẹ, phụ mẫu cũng là cha mẹ; ghép lại thành "cha mẹ cha mẹ". Chỉ cần một trong hai: "song thân" hoặc "phụ mẫu", hoặc giản dị là "cha mẹ".
Song thân không dùng cho một người. "Song thân của anh là ông Nguyễn Văn P" là sai, vì song thân gồm cả cha và mẹ. Muốn nói một người, dùng thân phụ, thân mẫu, hoặc ông thân sinh, bà thân sinh.
Song thân dùng cho cả khi một người đã mất. "Song thân của chị, một người đã khuất, một người đang sống ở quê" là câu đúng. Song thân chỉ là cha và mẹ, không phụ thuộc vào việc còn sống hay không.
Phụ huynh không đồng nghĩa hoàn toàn với song thân. Phụ huynh (父兄) nghĩa đen là cha và anh, tức những người đàn ông lớn trong nhà có trách nhiệm với người nhỏ. Tiếng Việt dùng phụ huynh trong nhà trường để chỉ cha mẹ hoặc người giám hộ của học sinh, có khi là ông bà, anh chị. Vì vậy họp phụ huynh không nhất thiết là song thân đến họp; ai chăm lo cho em học sinh thì người đó đi họp.
Hai bên song thân là cách nói của đám cưới. Trong lễ cưới, người dẫn chương trình hay nói "song thân hai họ" hoặc "song thân hai bên" để chỉ cha mẹ cô dâu và cha mẹ chú rể. Cách nói đúng; nhiều nơi còn gọi là tứ thân phụ mẫu, tức bốn người cha mẹ.
Thân phụ hay phụ thân, thân mẫu hay mẫu thân
Hai cặp này chỉ khác trật tự chữ, nhưng sắc thái khác nhau rõ. Trong tiếng Việt hiện đại, thân phụ, thân mẫu là cách nói trang trọng phổ biến, gặp trong tiểu sử, cáo phó, tin báo chí: "thân phụ của nhà văn là một nhà giáo". Từ này dùng để nói về cha mẹ của người khác hoặc của chính mình khi viết trang trọng.
Phụ thân, mẫu thân là trật tự quen thuộc của tiếng Hán, và người Việt gặp chúng nhiều nhất trong phim cổ trang lồng tiếng, truyện kiếm hiệp dịch: "Thưa phụ thân, con đã về." Đặt vào văn bản hiện đại, phụ thân, mẫu thân nghe như lời nhân vật trong phim, có thể gây buồn cười. Trong lời nói đùa giữa người trẻ, kiểu "phụ thân đại nhân nhà em" lại khá phổ biến.
Vì vậy trong cáo phó, lý lịch, tiểu sử, lời phát biểu nghiêm túc, chọn thân phụ, thân mẫu. Chỉ dùng phụ thân, mẫu thân khi cố ý tạo giọng cổ hoặc giọng vui.
Truyện cổ trang còn có những cách gọi khiêm và kính như gia phụ (cha của mình, nói khiêm) hay lệnh tôn (cha của người đối diện, nói kính). Đây là lớp từ cổ, hiếm khi xuất hiện trong văn bản tiếng Việt hiện đại, biết để đọc truyện chứ không cần đưa vào văn bản.
Câu sai – câu đúng trong cáo phó, lý lịch, lời cảm ơn
Các câu dưới đây là ví dụ giả định, tự đặt.
| Câu chưa ổn | Nên viết | Vì sao |
|---|---|---|
| Con xin cảm ơn song thân phụ mẫu đã nuôi dạy con khôn lớn. | Con xin cảm ơn cha mẹ đã nuôi dạy con khôn lớn. | Song thân phụ mẫu thừa; lời nói với cha mẹ nên giản dị. |
| Song thân của chị là bà Trần Thị Q, đã mất năm 2015. | Thân mẫu của chị là bà Trần Thị Q, đã mất năm 2015. | Song thân là hai người. |
| Thưa quý vị, phụ thân của chú rể xin có đôi lời. | Thưa quý vị, thân phụ chú rể xin có đôi lời. | Phụ thân nghe giọng phim cổ trang trong lễ cưới hiện đại. |
| Ông thân sinh của chị là bà Hoa. | Bà thân sinh của chị là bà Hoa. / Thân mẫu của chị là bà Hoa. | Ông thân sinh là cha, không dùng cho mẹ. |
| Tứ thân phụ mẫu của cô dâu. | Song thân của cô dâu. / Tứ thân phụ mẫu hai họ. | Tứ thân phụ mẫu là cha mẹ cả hai bên, không thuộc riêng một người. |
Lỗi ở dòng thứ năm rất hay gặp trong lời dẫn đám cưới. Tứ là bốn: bốn người gồm cha mẹ cô dâu và cha mẹ chú rể. Nói tứ thân phụ mẫu của riêng cô dâu là đang nói cô dâu có bốn người cha mẹ.
Dùng nhóm từ này trong văn bản thực tế
Trong cáo phó, danh sách tang quyến thường không dùng song thân mà liệt kê từng người: vợ, chồng, các con, con dâu, con rể, các cháu. Song thân hay thân phụ, thân mẫu xuất hiện khi người mất còn cha mẹ, chẳng hạn ghi "thân phụ: cụ ông..." ở đầu danh sách. Cách ghi này tuỳ khuôn của từng gia đình, không có mẫu bắt buộc.
Trong lý lịch, sơ yếu lý lịch, các mẫu thường ghi "họ tên cha", "họ tên mẹ" bằng chữ thuần Việt; người khai chỉ cần điền theo đúng mẫu. Dùng song thân, thân phụ thay cho chữ trong mẫu không làm hồ sơ trang trọng hơn, đôi khi còn làm người đọc phải dừng lại.
Trong tiểu sử, bài viết về một người, thân phụ, thân mẫu, ông bà thân sinh là những cách gọi hợp giọng: "Ông sinh ra trong một gia đình nhà nho ở Quảng Nam; thân phụ dạy chữ ở làng, thân mẫu buôn bán nhỏ." Câu như vậy vừa trang trọng vừa rõ.
Trong lời cảm ơn ở đám cưới, lễ tốt nghiệp, cách nói gần gũi như "bố mẹ", "cha mẹ" thường chạm lòng người nghe hơn. Song thân, thân phụ hợp khi người dẫn chương trình giới thiệu, còn khi chính người con nói, giọng thân mật có sức nặng hơn.
Cách gọi cha mẹ trong tiếng Việt: Hán Việt và thuần Việt theo vùng
Song thân, thân phụ, thân mẫu chỉ là lớp từ trang trọng. Trong lời nói hằng ngày, mỗi vùng, mỗi gia đình có cách gọi cha mẹ riêng, và không cách nào đúng hơn cách nào:
- Bố mẹ: phổ biến ở miền Bắc, nay dùng rộng khắp cả nước.
- Ba mẹ, ba má: phổ biến ở miền Nam và nhiều nơi miền Trung; ba má nghe đậm chất Nam Bộ hơn.
- Tía má: cách gọi dân dã ở nhiều vùng Nam Bộ, gặp nhiều trong văn học về miền Tây.
- Thầy u, thầy bu: cách gọi cũ ở nông thôn Bắc Bộ, nay chủ yếu còn trong văn học và lời của người cao tuổi.
- Bầm: tiếng gọi mẹ ở một số vùng trung du Bắc Bộ, được nhiều người biết qua thơ ca.
- Cậu mợ: một số gia đình Hà Nội xưa cho con gọi cha mẹ là cậu mợ; cách gọi này nay hiếm.
- Cha mẹ: trung tính, dùng được trong văn viết lẫn lời nói ở mọi vùng.
Khi viết văn bản trang trọng, bạn chọn song thân, thân phụ, thân mẫu hoặc cha mẹ. Khi kể chuyện gia đình người khác, nên giữ cách gọi của chính gia đình đó: nhà gọi tía má thì kể là tía má, không cần đổi thành bố mẹ cho "chuẩn". Mỗi cách gọi mang theo một vùng đất và một nếp nhà, và đó là phần đáng quý của tiếng Việt.
Cách nhớ
Mấy bước gọn để chọn đúng từ:
- Nhớ song là hai: song thân luôn là cả cha lẫn mẹ, không bao giờ chỉ một người.
- Đã nói song thân thì không thêm phụ mẫu; đã nói phụ mẫu thì không thêm song thân.
- Một người thì dùng thân phụ hoặc thân mẫu; muốn trang trọng kiểu cổ hơn thì ông thân sinh, bà thân sinh.
- Văn bản nghiêm túc dùng thân phụ, thân mẫu; phụ thân, mẫu thân để dành cho giọng cổ trang hoặc nói đùa.
- Tứ thân phụ mẫu là bốn người cha mẹ của cả hai họ trong đám cưới.
Câu tự đặt để luyện: "Trong lễ cưới ở Bắc Ninh, tứ thân phụ mẫu hai họ cùng lên sân khấu; thân phụ chú rể thay mặt gia đình cảm ơn khách, còn cô dâu cúi đầu cảm ơn song thân đã nuôi mình khôn lớn." Mỗi từ một vai, không thừa chữ nào.
Câu hỏi thường gặp
Song thân có dùng được cho cha mẹ của người khác không?
Được. Song thân dùng cho cha mẹ của bất kỳ ai: của mình khi viết trang trọng, của người khác khi nói kính. Ví dụ song thân của anh ấy đều là giáo viên về hưu. Điều duy nhất cần nhớ là song thân luôn chỉ cả hai người.
Thân sinh có dùng một mình được không?
Ít gặp. Trong tiếng Việt, thân sinh thường đi với ông, bà, cụ: ông thân sinh, bà thân sinh, cụ thân sinh. Dùng một mình như thân sinh của anh vẫn hiểu được, nhưng người đọc có thể không rõ là cha hay mẹ, nên thêm ông hoặc bà cho rõ.
Cha nuôi có được gọi là thân phụ không?
Thân phụ có chữ thân là ruột thịt, nên theo nghĩa chặt là cha đẻ. Với cha nuôi, dùng cha nuôi, dưỡng phụ hoặc đơn giản là cha theo cách gia đình vẫn gọi. Trong giấy tờ, ghi đúng quan hệ theo hồ sơ pháp lý của gia đình.
Song đường có còn dùng không?
Rất hiếm, chủ yếu trong thơ văn cũ và câu đối. Song đường nghĩa là cha mẹ, cách nói rất trang trọng và cổ. Trong văn bản hiện đại, song thân hoặc cha mẹ dễ hiểu hơn nhiều.
Có nên dùng song thân trong tin nhắn với bạn bè không?
Không cần. Trong tin nhắn thân mật, bố mẹ, ba mẹ, cha mẹ tự nhiên hơn. Song thân là từ trang trọng; dùng trong tin nhắn thường nghe hơi khách sáo hoặc thành nói đùa.
Tứ thân phụ mẫu có phải chỉ dùng trong đám cưới không?
Phần lớn là vậy, vì đó là lúc hai gia đình kết thông gia và cha mẹ hai bên cùng có mặt. Cụm này cũng có thể gặp khi nói về đạo làm dâu, làm rể, tức phải kính trọng cả cha mẹ mình lẫn cha mẹ vợ, cha mẹ chồng.