SoDung.comSở Dụng
Yếu tố Hán Việt tạo từ hay dùng sai

Chữ tính 性 trong cá tính, cảm tính, tính năng, tính khả thi: nghĩa và lỗi dùng

Chữ tính 性 là bản chất, đặc điểm vốn có. Phân biệt cảm tính – cảm tình, lý tính – lý trí, tính năng – chức năng, và cách tránh lạm dụng "mang tính" trong câu.

Vietnamese engineer turning a small electric fan over on a workbench to inspect its base in a repair shop in Thanh Hoa, close-up of hands, warm tungsten light

Chữ tính 性 trong cá tính, cảm tính, tính năng, tính khả thi có nghĩa gốc là bản chất, cái vốn có của người hay vật; mở rộng thành tính chất, đặc điểm. Yếu tố này tạo từ theo hai vị trí: đứng sau để chỉ một loại tính chất (cá tính, cấp tính, lý tính) và đứng trước một tính từ để biến nó thành danh từ (tính khả thi, tính minh bạch).

Lỗi với chữ tính hiếm khi là lỗi chính tả. Phần lớn là chọn nhầm giữa hai từ gần nhau như cảm tính và cảm tình, tính năng và chức năng, hoặc dùng "mang tính" tràn lan đến mức câu nặng mà mờ. Bài này đi qua từng cặp, có câu sai – câu đúng tự đặt và một cách soát nhanh khi sửa bài.

Nghĩa chữ tính 性 và một chữ tính khác trong "tính toán"

Chữ 性 gồm bộ tâm (lòng) bên trái và chữ sinh (sinh ra) bên phải, gợi nghĩa "cái tâm có từ khi sinh ra". Từ đó có nghĩa bản tính, tính trời sinh, như trong bản tính, thiên tính, nhân tính (tính người), thú tính (tính của loài vật, thường dùng khi chê hành vi tàn nhẫn). Về sau nghĩa mở rộng sang vật: tính chất của một chất, một bệnh, một máy móc.

Tiếng Việt còn có một tiếng tính khác hẳn trong tính toán, tính tiền, tính sổ, nghĩa là đếm, làm phép toán, liệu trước. Chữ tính này không phải 性 và không tham gia vào các từ bàn trong bài. Người đọc hiếm khi lẫn hai nghĩa vì ngữ cảnh rất khác, nhưng khi tách nghĩa từ Hán Việt, bạn nên nhớ rằng tính trong tính năng, tính chất là "bản chất", còn tính trong tính giá thành là "làm phép tính".

Thêm một trường hợp đáng chú ý là tính cách: chữ cách 格 nghĩa là khuôn, mẫu, nên tính cách là khuôn tính của một người, tổng thể những nét ổn định trong cách cư xử. Còn cá tính 個性 (cá: riêng một cái) là nét riêng làm người này khác người khác. Ai cũng có tính cách, nhưng không phải tính cách nào cũng được gọi là "có cá tính".

Hai vị trí của tính: đứng sau và đứng trước

Cùng một chữ, vị trí khác nhau tạo ra hai loại từ khác nhau. Bảng sau tóm tắt để bạn nhận ra khuôn của từng từ:

Vị tríVí dụNghĩa khuônLưu ý khi dùng
Tính đứng saucá tính, lý tính, cảm tính, nhân tính, cấp tính, đặc tínhMột loại tính chất được gọi tên bằng chữ đứng trướcĐa số là từ cố định, đã vào từ điển; không tự ghép thêm tuỳ ý
Tính đứng trước tính từtính khả thi, tính minh bạch, tính cạnh tranh, tính bền vữngBiến một tính từ thành danh từ chỉ mức độ có tính chất ấyLà khuôn còn sống, ghép được với nhiều tính từ; dễ bị lạm dụng
Tính trong từ hai chữ đứng đầutính chất, tính năng, tính cách, tính tìnhDanh từ chỉ đặc điểm nói chungMỗi từ có phạm vi riêng: tính năng dành cho máy, tính tình dành cho người

Khuôn "tính + tính từ" rất tiện cho văn viết: "tính khả thi của dự án" ngắn hơn "dự án có thể thực hiện được đến mức nào". Nhưng chính vì tiện mà nó dễ biến câu thành chuỗi danh từ trừu tượng nối nhau, phần sau của bài sẽ bàn cách tiết chế.

Một lỗi nhỏ hay gặp là ghép tính với một danh từ cụ thể, kiểu "tính hồ sơ" hay "tính thủ tục". Phần đứng sau tính trong khuôn này phải là tính từ hoặc từ chỉ tính chất; nếu muốn nói về hồ sơ, hãy nói thẳng "hồ sơ đầy đủ đến đâu".

Cảm tính hay cảm tình, lý tính hay lý trí

Cảm tính 感性. Dựa vào cảm giác, cảm xúc chứ không dựa vào lập luận. Thường dùng khi nhận xét cách đánh giá, quyết định: "chấm điểm theo cảm tính", "nhận định còn cảm tính". Trong triết học, cảm tính còn chỉ giai đoạn nhận thức qua giác quan, đối lại với lý tính.

Cảm tình 感情. Tình cảm ưa thích, có thiện ý với ai đó: "có cảm tình với đồng nghiệp mới", "gây được cảm tình". Câu dễ gây hiểu lầm (ví dụ tự đặt): "Hội đồng không nên tuyển người theo cảm tình cá nhân mà bỏ qua tiêu chí." Câu này thật ra vẫn có nghĩa, chỉ là nói về chuyện thiên vị người mình quý. Nếu ý bạn là đánh giá không dựa trên tiêu chí rõ ràng, từ đúng là "theo cảm tính".

Lý tính 理性. Khả năng suy xét theo lẽ, theo lập luận. Từ này hay gặp trong triết học, tâm lý học, quảng cáo ("thông điệp lý tính" đối lại với "thông điệp cảm xúc"). Trong lời nói thường ngày, người ta hay dùng "lý trí" hơn.

Lý trí 理智. Chữ trí 智 là hiểu biết, sáng suốt; lý trí là khả năng nhận thức và kiềm chế bằng hiểu biết, thường đặt đối lại với tình cảm: "lý trí bảo dừng lại nhưng lòng thì chưa". Hai từ lý tính và lý trí gần nhau đến mức nhiều câu đổi chỗ được; khác biệt chủ yếu ở phong cách: lý tính mang màu học thuật, lý trí mang màu đời thường.

Tính năng, chức năng, đặc tính, thuộc tính

Bốn từ này hay xuất hiện cạnh nhau trong mô tả sản phẩm, báo cáo kỹ thuật và văn bản hành chính. Mỗi từ có chữ thứ hai quyết định phạm vi:

TừChữ HánNghĩaCâu đúng (ví dụ tự đặt)
Tính năng性能Khả năng làm việc, các khả năng của một máy móc, phần mềmBản cập nhật bổ sung tính năng ghi âm cuộc họp.
Chức năng職能Việc mà một bộ phận, một cơ quan, một cơ thể đảm nhậnPhòng hành chính có chức năng quản lý con dấu và lưu trữ.
Đặc tính特性Tính chất riêng, nổi bật của một vật, một chấtGỗ tràm có đặc tính nhẹ, dễ gia công.
Thuộc tính屬性Tính chất gắn liền, thuộc về sự vật; trong tin học là trường thông tin của một đối tượngMỗi tệp có thuộc tính ngày tạo và người sửa cuối.

Lỗi hay gặp nhất là dùng tính năng cho cơ quan, đơn vị: "tính năng, nhiệm vụ của phòng kế toán". Cụm cố định trong văn bản hành chính là chức năng, nhiệm vụ, vì chữ chức 職 là phần việc được giao. Ngược lại, với máy móc, cả hai từ đều dùng được nhưng khác góc nhìn: "chức năng sấy" nói về việc máy làm được, "tính năng sấy nhanh" nhấn vào khả năng, đặc điểm của việc ấy.

Trong mô tả sản phẩm, đặc tính và tính năng cũng hay bị đổi cho nhau. Mẹo nhớ: đặc tính là cái vật vốn có (nhẹ, chịu nhiệt), tính năng là cái vật làm được (hẹn giờ, khoá trẻ em).

Cấp tính, mạn tính, lành tính, ác tính: hiểu đúng chữ, không tự chẩn đoán

Bốn từ y khoa này đều mang chữ tính đứng sau và rất hay xuất hiện trong giấy khám, tin sức khoẻ. Cấp tính 急性 có chữ cấp là gấp: bệnh khởi phát nhanh, diễn biến trong thời gian ngắn. Mạn tính 慢性 có chữ mạn là chậm: bệnh kéo dài, tiến triển từ từ. Cách viết "mãn tính" rất phổ biến trong đời sống, nhưng chữ Hán gốc là 慢 (mạn: chậm), nên nhiều từ điển và người làm biên tập y khoa ưu tiên "mạn tính". Bạn có thể gặp cả hai trong văn bản thật; khi được chọn, "mạn tính" sát nghĩa chữ hơn.

Lành tính (chữ lành thuần Việt thay cho chữ lương 良 trong 良性) và ác tính 惡性 thường dùng cho khối u: lành tính là không xâm lấn, không di căn; ác tính là có khả năng xâm lấn và lan rộng. Một lỗi đọc hay gặp là hiểu "lành tính" như "không cần theo dõi". Từ ngữ chỉ nói về bản chất khối u, không nói gì về việc có cần điều trị hay không.

Bài này chỉ giải nghĩa từ. Mọi câu hỏi về kết quả khám cụ thể của bạn hay người thân cần được bác sĩ điều trị giải thích trực tiếp, vì cùng một chữ trên giấy có thể đi kèm những chỉ định rất khác nhau.

Lạm dụng "mang tính", "có tính": câu nặng mà ý mờ

Mang tính hình thức. Đây là cụm đúng và rõ: việc làm cho có, không thực chất. Vấn đề chỉ nảy sinh khi "mang tính" xuất hiện ba bốn lần trong một đoạn, mỗi lần đẩy câu xa thêm khỏi điều cụ thể.

Chuỗi danh từ trừu tượng. Câu nặng (ví dụ tự đặt): "Giải pháp này mang tính khả thi cao, có tính thực tiễn và mang tính lâu dài." Câu gọn: "Giải pháp này làm được ngay, sát với tình hình và dùng được nhiều năm." Câu thứ hai nói cùng ý mà người đọc hình dung được.

Mang tính chất hay mang tính. Cả hai đều được chấp nhận; "mang tính chất" dài hơn mà không thêm nghĩa. Khi đã viết "mang tính", không cần thêm "chất". Tránh kiểu ghép đôi "mang tính chất đặc tính", lặp chữ tính hai lần trong một cụm.

Tính đứng trước cái không phải tính chất. Câu sai: "Báo cáo cần bảo đảm tính số liệu." Số liệu là danh từ cụ thể, không phải tính chất. Câu đúng: "Báo cáo cần bảo đảm số liệu chính xác" hoặc "bảo đảm tính chính xác của số liệu".

Rất cá tính. Cá tính vốn là danh từ, nhưng cách dùng như tính từ, "cô ấy rất cá tính", đã phổ biến trong khẩu ngữ và báo giải trí. Trong văn bản trang trọng, "có cá tính rõ nét" vẫn chuẩn mực hơn; trong lời nói thường ngày, không cần bắt bẻ.

Cách soát chữ tính khi sửa bài

Khi biên tập một văn bản có nhiều chữ tính, bạn có thể làm theo thứ tự sau để vừa sửa sai vừa làm câu nhẹ hơn:

  1. Tìm toàn bộ chữ "tính" và đánh dấu những chỗ đứng trước một tính từ (tính khả thi, tính hiệu quả). Nếu một đoạn có từ ba cụm như vậy trở lên, chọn một hai cụm để viết lại bằng động từ hoặc tính từ trực tiếp.
  2. Với các cặp dễ lẫn, đọc lại ý: đang nói cảm xúc chi phối đánh giá (cảm tính) hay nói sự quý mến (cảm tình); nói khả năng của máy (tính năng) hay phần việc của đơn vị (chức năng).
  3. Kiểm phần đứng sau "tính": phải là tính chất, không phải danh từ cụ thể như hồ sơ, số liệu, sản phẩm.
  4. Với từ y khoa, giữ nguyên cách viết của giấy tờ gốc khi trích; khi tự viết, thống nhất một cách (mạn tính hoặc mãn tính) trong toàn bài.

Chữ tính là một trong những yếu tố tạo từ năng suất nhất của văn viết tiếng Việt. Dùng đúng chỗ, nó giúp câu gọn và chính xác; dùng tràn lan, nó biến bài thành chuỗi khái niệm mà người đọc phải tự dịch lại.

Câu hỏi thường gặp

Tính cách và tính tình khác nhau thế nào?

Tính cách là tổng thể những nét ổn định trong cách nghĩ, cách cư xử của một người, thường dùng khi phân tích, nhận xét: tính cách hướng nội, tính cách nhân vật. Tính tình thiên về khẩu ngữ, chỉ cách cư xử thường ngày dễ thấy: tính tình vui vẻ, tính tình nóng nảy. Trong văn nói, hai từ nhiều khi thay được cho nhau.

"Có tính khả thi" và "khả thi" dùng khác nhau ra sao?

Khả thi là tính từ, nói trực tiếp: "phương án này khả thi". Tính khả thi là danh từ, dùng khi cần làm chủ ngữ hay tân ngữ: "tính khả thi của phương án còn phụ thuộc kinh phí". Lỗi thừa là ghép cả hai kiểu, như "phương án có tính khả thi rất khả thi", hoặc dùng danh từ khi tính từ đã đủ.

Mạn tính hay mãn tính, viết thế nào mới đúng?

Chữ Hán gốc là 慢, đọc là mạn, nghĩa là chậm, nên "mạn tính" sát nghĩa chữ và được nhiều tài liệu y khoa ưu tiên. "Mãn tính" vẫn rất phổ biến trong đời sống và báo chí, phần đông người đọc hiểu như nhau. Khi trích giấy tờ thì giữ nguyên chữ gốc; khi tự viết thì chọn một cách và thống nhất.

Đặc tính riêng có bị coi là thừa từ không?

Chữ đặc 特 đã có nghĩa riêng, khác thường, nên "đặc tính riêng" có phần lặp ý. Tuy vậy, cụm này xuất hiện nhiều và không gây hiểu sai, nên phần lớn người biên tập chỉ lược khi muốn câu gọn. Trong văn bản kỹ thuật cần chặt chẽ, "đặc tính" là đủ.

Tính năng có dùng cho người được không?

Hầu như không. Tính năng dành cho máy móc, phần mềm, vật liệu. Khi nói về người, hãy dùng năng lực, khả năng, kỹ năng hoặc phẩm chất. Câu "ứng viên có nhiều tính năng" nghe như đang nói về một thiết bị, chỉ nên dùng khi cố ý đùa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138