SoDung.comSở Dụng
Từ y tế, sức khoẻ hay nhầm

Di chứng và biến chứng: chữ di là để lại, chữ biến là đổi khác, dùng sao cho đúng

Biến chứng là tình trạng bất lợi mới phát sinh từ bệnh hoặc từ điều trị; di chứng là tổn thương còn để lại sau khi bệnh đã qua. Nghĩa chữ Hán và câu ví dụ.

Physiotherapist guiding an elderly Vietnamese man to walk between parallel bars in a rehabilitation room in Thai Nguyen, both seen from behind, afternoon light on the floor

Biến chứng là một tình trạng bất lợi mới phát sinh do bệnh đang có hoặc do việc điều trị gây ra; di chứng là tổn thương, khiếm khuyết còn để lại sau khi bệnh hay chấn thương đã qua giai đoạn chính. Nói gọn: biến chứng là cái sinh thêm trên đường đi của bệnh, di chứng là cái còn lại khi đường ấy đã đi qua.

Hai từ cùng có chữ chứng, cùng chỉ điều không mong muốn, nên trong tin tức và lời kể thường bị đổi chỗ: “di chứng viêm phổi khi đang sởi”, “biến chứng liệt nửa người sau đột quỵ nhiều năm”. Bài này tách nghĩa chữ di và chữ biến, đặt câu sai – câu đúng tự soạn, và chỉ ra chỗ ranh giới giữa hai từ không sắc như người ta tưởng.

Nghĩa từng chữ Hán

Chữ chứng ở cả hai từ là chữ 症, chỉ tình trạng bệnh. Khác biệt nằm hoàn toàn ở chữ đứng trước.

Yếu tốChữ HánNghĩaGặp trong từ quen
di遺để lại, sót lại, truyền lạidi sản, di chúc, di tích, di truyền
biến變đổi khác, thay đổi bất thườngbiến đổi, biến cố, tai biến, biến dạng
chứng症tình trạng, dấu hiệu bệnhtriệu chứng, hội chứng, chứng mất ngủ

Chỉ cần nhớ chữ di trong “di sản”: thứ người đi trước để lại cho người sau. Di chứng là thứ bệnh để lại cho cơ thể khi nó đã qua. Chữ biến trong “biến cố”: một chuyện đổi khác xảy ra giữa chừng. Biến chứng là chuyện đổi khác xảy ra giữa chừng của bệnh.

Một chi tiết để tham khảo: tiếng Trung hiện đại gọi di chứng bằng từ ba chữ 後遺症 (hậu di chứng), còn biến chứng thường gọi là 併發症 (tịnh phát chứng, nghĩa là chứng phát sinh cùng). Tiếng Việt dùng hai chữ di chứng và biến chứng; cách đặt từ khác nhau nhưng ranh giới nghĩa tương ứng khá sát.

Biến chứng: phát sinh trong lúc bệnh hoặc việc chữa đang diễn ra

Biến chứng thường được hiểu là một tình trạng bất lợi mới, gắn với một bệnh gốc hoặc một can thiệp y khoa. Sởi có thể có biến chứng viêm phổi; một ca mổ có thể có biến chứng chảy máu hay nhiễm trùng vết mổ. Điểm chung là có quan hệ nhân quả với bệnh gốc hoặc với việc điều trị: không có bệnh ấy, không có ca mổ ấy, thì biến chứng ấy không xảy ra theo cách đó.

Nhiều người nghĩ biến chứng luôn đến nhanh. Không hẳn. Với các bệnh kéo dài như đái tháo đường hay tăng huyết áp, tài liệu y khoa vẫn gọi tổn thương mắt, thận, thần kinh xuất hiện sau nhiều năm là biến chứng, vì chúng phát sinh từ bệnh đang tiếp diễn. Vậy dấu hiệu nhận ra biến chứng không phải là tốc độ, mà là bệnh gốc vẫn còn đó và đang sinh thêm hậu quả.

Biến chứng cũng khác “tác dụng phụ”. Tác dụng phụ là tác dụng ngoài ý muốn của thuốc hay biện pháp điều trị, có thể nhẹ và đã được dự kiến; biến chứng là một tình trạng bệnh lý mới. Ranh giới hai từ này có lúc chồng lên nhau trong tài liệu chuyên môn, nhưng khi viết phổ thông, bạn đừng gọi mọi khó chịu sau uống thuốc là biến chứng: nghe nặng hơn thực tế và dễ gây hoang mang.

Di chứng: phần còn lại khi bệnh đã qua

Di chứng chỉ tổn thương hay khiếm khuyết tồn tại sau khi giai đoạn chính của bệnh hoặc chấn thương đã kết thúc. Liệt nửa người sau đột quỵ, yếu chân sau bại liệt, sẹo co kéo sau bỏng, giảm trí nhớ sau chấn thương sọ não là những ví dụ thường được gọi là di chứng. Đặc trưng của di chứng là tính lâu dài: nó có thể giảm nhờ tập luyện, phục hồi chức năng, nhưng không còn là một quá trình bệnh đang diễn tiến theo nghĩa bệnh gốc.

Vì gắn với chữ di là “để lại”, di chứng thường đi với các từ chỉ thời điểm sau: “di chứng sau tai biến”, “di chứng sau viêm não”. Viết “di chứng trong lúc đang sốt xuất huyết” là lệch thời gian, vì bệnh còn đang diễn ra; những gì xuất hiện lúc đó, nếu do bệnh gây ra, nên gọi là biến chứng.

Có trường hợp hai từ nối nhau trên cùng một người bệnh. Một người bị đột quỵ có thể gặp biến chứng viêm phổi do sặc trong thời gian nằm viện; sau khi qua giai đoạn cấp, người đó còn di chứng yếu tay chân. Đây là ví dụ giả định, nhưng nó cho thấy cách hai từ chia nhau trục thời gian: biến chứng nằm trong hành trình, di chứng nằm ở cuối hành trình.

Trong lời thường, di chứng còn được dùng theo nghĩa bóng: “di chứng của một cuộc khủng hoảng”, “di chứng của thói quen thức khuya”. Cách nói này dễ hiểu và không sai, miễn bạn đừng trộn với nghĩa y học trong cùng một bài về sức khoẻ.

Hậu di chứng, di chứng để lại: có thừa không?

“Hậu di chứng”. Về yếu tố, hậu là sau, di đã là để lại, nên nhiều người cho “hậu di chứng” là thừa. Mặt khác, đây lại là dạng của từ gốc trong tiếng Trung, và cũng có mặt trong tiếng Việt từ lâu. Chỗ này nên coi là chuyện văn phong hơn là đúng sai: trong văn bản phổ thông, “di chứng” gọn hơn và đủ nghĩa; gặp “hậu di chứng” trong tài liệu cũ, bạn không cần sửa của người khác.

“Di chứng để lại”. “Bệnh để lại di chứng” là cách nói rất quen, gần như đã thành cụm cố định. Về lý, chữ di đã chứa “để lại”, nhưng động từ “để lại” ở đây làm vị ngữ cho câu, giúp câu tự nhiên trong tiếng Việt. Ít ai coi đó là lỗi nặng. Chỉ nên tránh lặp ba lớp kiểu “hậu di chứng để lại sau này”.

“Biến chứng phát sinh”. “Phát sinh biến chứng” cũng là cách nói thường gặp và chấp nhận được, vì động từ phát sinh cho biết thời điểm xuất hiện. Lặp nhẹ không làm câu khó hiểu như chuỗi “biến chứng bất ngờ đột biến”.

Tiêu chí để tự kiểm. Nếu bỏ một chữ đi mà câu vẫn đủ ý và vẫn tự nhiên, chữ đó thừa. Nếu bỏ đi mà câu cụt hay đổi nhịp, chữ đó đang làm việc ngữ pháp, giữ lại cũng được.

Câu sai, câu đúng tự đặt

Các câu dưới tự soạn theo kiểu hay gặp trong lời kể của người nhà và tin tức sức khoẻ. Cột cuối nêu lý do sửa để bạn áp được cho câu khác.

Câu dễ gặpSửaLý do
Bé đang bị sởi thì có di chứng viêm phổi.Bé đang bị sởi thì có biến chứng viêm phổi.bệnh còn đang diễn ra, cái mới sinh thêm là biến chứng
Ông bị biến chứng liệt nửa người từ cơn tai biến năm năm trước.Ông còn di chứng liệt nửa người sau cơn tai biến năm năm trước.giai đoạn chính đã qua, phần còn lại là di chứng
Uống thuốc thấy buồn nôn, chắc bị biến chứng.Uống thuốc thấy buồn nôn, có thể là tác dụng phụ, nên hỏi lại bác sĩ hoặc dược sĩ.khó chịu do thuốc thường gọi là tác dụng phụ
Ca mổ để lại hậu di chứng để lại về sau.Ca mổ để lại di chứng.chồng ba lớp nghĩa “để lại”
Đái tháo đường gây di chứng ở thận.Đái tháo đường gây biến chứng ở thận.bệnh gốc vẫn tiếp diễn, tổn thương mới là biến chứng

Câu cuối là chỗ dễ sai nhất, vì tổn thương thận do đái tháo đường đến chậm và kéo dài, nghe giống “để lại”. Nhưng bệnh gốc chưa qua, nên tài liệu chuyên môn gọi là biến chứng.

Các câu trên chỉ minh hoạ cách chọn chữ. Một triệu chứng cụ thể là biến chứng, tác dụng phụ hay một bệnh khác hẳn thì phải do người có chuyên môn đánh giá.

Những từ đứng gần: tái phát, di căn, hậu quả

Tái phát. Tái là lại, phát là nổ ra, bộc lộ. Tái phát là bệnh đã khỏi hoặc đã lui rồi xuất hiện lại. Đây không phải biến chứng, vì không có tình trạng mới nào sinh thêm, mà là chính bệnh cũ quay về; cũng không phải di chứng, vì di chứng là phần tổn thương còn lại chứ không phải bệnh trở lại. Câu tự đặt: “Sau ba năm ổn định, bệnh chàm của cậu tái phát khi trời hanh.”

Di căn. Chữ di ở đây là 移, nghĩa là dời chỗ, khác hẳn chữ di 遺 là để lại trong di chứng. Di căn chỉ việc tế bào ung thư lan từ chỗ ban đầu sang cơ quan khác. Hai chữ di đồng âm khác nghĩa nên đừng suy nghĩa từ chữ này sang chữ kia: “di căn” không có nghĩa là “gốc rễ để lại”.

Hậu quả. Hậu quả là kết quả không hay về sau, dùng cho mọi lĩnh vực. Trong văn bản sức khoẻ, “hậu quả” rộng và chung chung; nếu bạn biết đó là tình trạng phát sinh trong lúc bệnh, viết biến chứng; nếu là phần tổn thương còn lại, viết di chứng. Chữ cụ thể giúp người đọc hình dung đúng thời điểm.

Thương tật. Thương là vết thương, tật là khuyết tật. Thương tật thường dùng trong bối cảnh tai nạn, lao động, giám định, chỉ tổn thương cơ thể và mức suy giảm khả năng do chấn thương. Di chứng của một chấn thương có thể được đánh giá thành tỷ lệ thương tật, nhưng hai từ không thay cho nhau: một chữ nói về y học, một chữ thường gắn với thủ tục.

Cách nhớ và cách chọn chữ

Ba câu hỏi dưới đây giúp bạn chọn đúng giữa di chứng và biến chứng trong phần lớn tình huống viết thường ngày.

  1. Bệnh gốc hoặc việc điều trị còn đang diễn ra không? Nếu còn, và tình trạng mới do nó gây ra, nghĩ tới biến chứng.
  2. Giai đoạn chính đã qua, tình trạng hiện tại là phần tổn thương còn lại lâu dài? Nghĩ tới di chứng.
  3. Đó có phải chỉ là phản ứng ngoài ý muốn của thuốc hay thủ thuật, thường nhẹ và đã được báo trước? Gọi là tác dụng phụ hoặc phản ứng, đừng nâng lên biến chứng.
  4. Viết xong, đọc lại các cụm lặp như “hậu di chứng để lại”, rút về dạng gọn nhất.

Câu nhớ: biến là đổi khác giữa đường, di là để lại cuối đường. Khi phân vân, nhìn chữ di của di sản và chữ biến của biến cố, gần như luôn chọn đúng.

Với giấy tờ y tế như giấy ra viện, hồ sơ giám định, bạn nên giữ đúng chữ bác sĩ đã ghi khi trích lại, vì chữ dùng trong các giấy tờ đó có thể gắn với quyền lợi bảo hiểm hay bồi thường. Nếu thấy không khớp với cách hiểu của mình, hỏi lại nơi cấp giấy thay vì tự sửa.

Câu hỏi thường gặp

Biến chứng có phải lúc nào cũng xảy ra nhanh không?

Không. Có biến chứng xuất hiện ngay trong vài giờ sau một can thiệp, có biến chứng đến sau nhiều năm của một bệnh kéo dài như đái tháo đường. Điều quyết định cách gọi là bệnh gốc còn tiếp diễn và đang sinh thêm tình trạng mới.

Di chứng có hết được không?

Tuỳ tình trạng. Nhiều di chứng giảm đáng kể nhờ phục hồi chức năng và chăm sóc lâu dài, có di chứng gần như ổn định. Chữ di chứng chỉ nói đó là phần còn lại sau bệnh, không nói trước mức hồi phục; điều đó cần bác sĩ đánh giá.

Viết “hậu di chứng” có bị coi là sai không?

Không nên coi là sai cứng. Đây là dạng gần với từ gốc trong tiếng Trung và đã có mặt trong tiếng Việt. Trong văn bản phổ thông, “di chứng” gọn hơn; nếu trích tài liệu đã dùng “hậu di chứng” thì giữ nguyên.

Tai biến có phải là biến chứng không?

Hai từ khác nhau. Tai biến chỉ một sự cố bất ngờ, có khi dùng cho rủi ro trong điều trị, có khi là cách gọi quen của đột quỵ. Biến chứng là tình trạng phát sinh từ bệnh hoặc việc chữa. Một tai biến có thể kéo theo biến chứng và để lại di chứng.

Dùng di chứng theo nghĩa bóng có được không?

Được. “Di chứng của khủng hoảng”, “di chứng của một thói quen” là cách nói đã quen và dễ hiểu. Chỉ nên tránh dùng nghĩa bóng trong bài viết về sức khoẻ, nơi người đọc dễ hiểu nhầm sang nghĩa y học.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138