Chữ giả 者 đứng sau một động từ để chỉ người làm việc ấy: khán giả là người xem, thính giả là người nghe, độc giả là người đọc, diễn giả là người đứng nói trước đám đông, tác giả là người làm ra tác phẩm. Vì phần đứng trước nói rõ hành động, muốn gọi đúng người thì chỉ cần hỏi họ đang xem, nghe hay đọc.
Chữ giả này khác hẳn chữ giả 假 trong hàng giả, giả mạo. Lỗi hay gặp nhất không phải lẫn hai chữ, mà là gọi người nghe đài là khán giả, người xem video là độc giả, người dẫn chương trình là diễn giả. Bài này đi qua nghĩa từng chữ, những trường hợp nhiều phương tiện chồng lên nhau và một vài từ -giả đã đổi nghĩa so với gốc.
Phần đứng trước quyết định người đang làm gì
Các từ -giả quen thuộc đều theo một khuôn: [chữ chỉ hành động] + giả. Bảng sau tách nghĩa chữ đứng trước:
| Từ | Chữ đứng trước | Người ấy làm gì | Dùng cho |
|---|---|---|---|
| Khán giả | khán 看: xem | Xem | Truyền hình, phim, kịch, thi đấu thể thao, video |
| Thính giả | thính 聽: nghe | Nghe | Đài phát thanh, chương trình âm thanh, podcast chỉ có tiếng |
| Độc giả | độc 讀: đọc | Đọc | Báo in, báo điện tử, sách, tạp chí |
| Diễn giả | diễn 演: bày ra, trình bày | Đứng nói, thuyết trình trước người nghe | Hội thảo, toạ đàm, buổi nói chuyện |
| Tác giả | tác 作: làm ra 作者 | Làm ra tác phẩm, công trình | Sách, bài báo, ảnh, bài hát, sáng chế |
| Học giả | học 學: học 學者 | Có học vấn sâu, chuyên nghiên cứu | Người nghiên cứu uyên bác, thường trong khoa học xã hội |
Ghép khán thính giả dùng khi người theo dõi vừa xem vừa nghe, như khán giả truyền hình hay buổi hoà nhạc trực tiếp. Từ này hơi trang trọng; trong lời dẫn chương trình truyền hình, "quý khán giả" vẫn phổ biến hơn và không sai, vì xem truyền hình đã bao gồm nghe.
Ngoài ra còn có sứ giả 使者 (người được sai đi), ký giả 記者 (người ghi chép, cách gọi nhà báo cũ, nay vẫn gặp trong văn phong miền Nam), dịch giả 譯者 (người dịch).
Gọi đúng người theo dõi đài, báo, video, podcast
Đài phát thanh: thính giả. Câu sai (ví dụ tự đặt): "Chương trình ca nhạc theo yêu cầu trên sóng phát thanh nhận được nhiều thư của khán giả." Câu đúng: "…nhận được nhiều thư của thính giả." Người nghe đài không xem gì cả.
Báo điện tử: độc giả, bạn đọc. Báo điện tử ngày nay có cả video và âm thanh, nhưng người theo dõi một tờ báo vẫn được gọi chung là độc giả hay bạn đọc. Khi nói riêng về người xem một đoạn phim trên trang báo, bạn có thể viết "người xem".
Kênh video: khán giả, người xem. Câu dễ lệch: "Kênh nấu ăn có hàng nghìn độc giả trung thành." Video được xem chứ không được đọc; câu đúng là "khán giả trung thành" hoặc "người xem trung thành". Nếu kênh chủ yếu đăng bài chữ, "độc giả" lại đúng.
Podcast: thính giả, người nghe. Podcast chỉ có tiếng thì người theo dõi là thính giả. Podcast có hình (người nói trước máy quay) thì cả "khán giả" lẫn "người nghe" đều được dùng; "khán thính giả" chính xác nhất nhưng hơi nặng. Chọn một cách và giữ trong cả bài.
Sân vận động: khán giả, cổ động viên. Khán giả là người đến xem; cổ động viên là người đến để cổ vũ một đội. Mọi cổ động viên đều là khán giả, nhưng không phải khán giả nào cũng cổ vũ cho một phía.
Diễn giả không phải người dẫn chương trình, cũng không phải diễn viên
Diễn giả là người được mời trình bày một chủ đề trước khán phòng: một chuyên gia nói về dinh dưỡng ở hội thảo, một người làm nghề chia sẻ kinh nghiệm tại buổi toạ đàm. Chữ diễn ở đây là diễn giảng, diễn thuyết, tức trình bày cho người khác hiểu, không phải diễn kịch.
Người dẫn chương trình (MC) là người điều phối buổi, giới thiệu diễn giả, nối các phần với nhau. Câu sai (ví dụ tự đặt): "Diễn giả mở đầu chương trình bằng lời chào và mời ban tổ chức lên phát biểu." Nếu người ấy chỉ điều phối, câu đúng là "Người dẫn chương trình mở đầu…". Một số sự kiện nhỏ, người dẫn cũng chính là người trình bày chủ đề; lúc đó gọi theo vai trò đang làm trong từng đoạn.
Diễn viên là người đóng vai trong phim, kịch. Lẫn diễn giả với diễn viên hiếm hơn, nhưng vẫn gặp khi người viết thấy chữ diễn và đoán nghĩa. Một mẹo nhớ: diễn giả nói về điều có thật bằng tư cách của chính mình, diễn viên nói bằng tư cách của nhân vật.
Tác giả, dịch giả, biên dịch viên, chủ sở hữu
Trong xuất bản và sở hữu trí tuệ, các từ chỉ người làm ra sản phẩm hay bị dùng lẫn. Bảng dưới phân biệt ở mức từ ngữ:
| Từ | Nghĩa thường dùng | Chỗ hay nhầm |
|---|---|---|
| Tác giả | Người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm hoặc sáng chế | Coi tác giả luôn là người có quyền bán, cho phép dùng tác phẩm |
| Đồng tác giả | Hai người trở lên cùng sáng tạo một tác phẩm | Ghi tên người chỉ góp ý, sửa câu chữ là đồng tác giả |
| Dịch giả | Người dịch sách, tác phẩm văn chương; từ mang sắc thái trân trọng | Dùng cho mọi người dịch tài liệu công việc |
| Biên dịch viên, phiên dịch viên | Người dịch bản viết (biên dịch) hoặc dịch nói trực tiếp (phiên dịch) như một công việc | Gọi người dịch nói tại hội nghị là "dịch giả" |
| Chủ sở hữu quyền | Cá nhân, tổ chức nắm các quyền khai thác tác phẩm | Cho rằng chủ sở hữu và tác giả luôn là một người |
Phân biệt tác giả và chủ sở hữu quyền là chuyện pháp lý, không chỉ là chuyện từ ngữ: một nhân viên viết tài liệu theo nhiệm vụ được giao vẫn là tác giả, nhưng quyền khai thác có thể thuộc về công ty. Bài này chỉ giải nghĩa từ; khi gặp tranh chấp cụ thể, bạn nên tra văn bản pháp luật hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Trưởng giả, học giả và những từ -giả đã đổi nghĩa
Trưởng giả 長者 trong tiếng Hán là người lớn tuổi, bậc trưởng thượng đáng kính. Trong tiếng Việt, từ này chuyển sang chỉ người giàu có, sống sung túc, và nhiều khi mang sắc thái châm biếm lối sống phô trương, như trong nhan đề vở hài kịch quen thuộc "Trưởng giả học làm sang" (bản dịch tác phẩm của Molière). Khi viết về người cao tuổi đáng kính, đừng dùng trưởng giả; hãy dùng bậc cao niên, bậc trưởng thượng.
Học giả 學者 là người có học vấn rộng và sâu, thường làm nghiên cứu, khảo cứu. Từ này mang sắc thái trân trọng, dùng cho người đã có công trình được thừa nhận; gọi một sinh viên mới viết bài nghiên cứu đầu tay là học giả thì quá tay. Có người đùa tách chữ thành "học giả" là "học giả vờ", nhưng đó là chơi chữ dựa vào chữ giả 假, không liên quan đến nghĩa thật.
Ký giả từng là cách gọi phổ biến cho người làm báo, nay ở nhiều nơi được thay bằng "nhà báo", "phóng viên". Từ này không sai, chỉ mang màu thời gian. Tương tự, thức giả 識者 (người hiểu biết, có kiến thức) ít gặp trong văn nói nhưng vẫn xuất hiện trong văn nghị luận, như "các bậc thức giả".
Giả 者 và giả 假: cùng âm, khác chữ, khác vị trí
Tiếng Việt có hai chữ giả rất hay gặp. Muốn phân biệt nhanh, hãy nhìn vị trí: giả chỉ người luôn đứng cuối từ, còn giả nghĩa là mượn, không thật thường đứng đầu từ hoặc đứng một mình.
| Đặc điểm | Giả 者 | Giả 假 |
|---|---|---|
| Nghĩa | Người, kẻ làm một việc | Mượn, tạm, không thật |
| Vị trí trong từ | Đứng sau: tác giả, độc giả, sứ giả | Đứng trước: giả mạo, giả danh, giả thiết, giả sử; hoặc đứng sau danh từ thuần Việt: hàng giả, tiền giả |
| Đứng một mình được không | Không | Được: "chiếc túi này là giả" |
| Ví dụ câu đúng (tự đặt) | Cuối buổi, diễn giả dành mười phút trả lời câu hỏi. | Cửa hàng bị phát hiện bán mỹ phẩm giả nhãn của hãng khác. |
Nhờ quy luật vị trí này, một cụm như "tác giả giả" (người mạo nhận là tác giả) vẫn đọc ra được: chữ giả đầu tiên là người, chữ giả thứ hai là không thật. Cách nói ấy hơi khó nghe; trong văn bản, "người mạo nhận là tác giả" rõ hơn nhiều.
Chữ giả 假 cũng là chữ trong giả thiết, giả định, giả thuyết. Nghĩa "tạm cho là" ở đây không mang ý xấu như trong hàng giả: một giả thuyết khoa học không phải là điều dối trá, mà là điều được tạm đặt ra để kiểm chứng.
Thừa chữ và cách sửa nhẹ tay
Khán giả xem, thính giả nghe. Vì khán đã là xem, thính đã là nghe, cụm "khán giả xem truyền hình", "thính giả nghe đài" có phần lặp ý. Đây là lỗi nhẹ, nhiều người chấp nhận trong lời nói; trong văn bản cần gọn, viết "khán giả truyền hình", "thính giả của đài" là đủ.
Quý độc giả và các bạn độc giả. Quý độc giả là cách xưng hô trân trọng, đúng. "Các bạn độc giả" ghép bạn với độc giả, cũng được dùng; nếu muốn thân mật, "bạn đọc" gọn hơn và không lặp ý người.
Tác giả của tác phẩm do mình viết. Câu thừa (ví dụ tự đặt): "Tác giả là người viết ra cuốn sách do chính ông viết." Câu này vòng vo; chỉ cần "Ông là tác giả cuốn sách".
Giả 者 không ghép tuỳ ý với từ thuần Việt. Khuôn X-giả gần như chỉ còn sống trong các từ đã cố định. Tự ghép kiểu "xem giả", "lướt giả" để gọi người xem mạng sẽ gây cười hoặc khó hiểu. Muốn gọi một nhóm người mới, hãy dùng "người + động từ": người xem, người nghe, người dùng.
Câu hỏi thường gặp
Người xem livestream gọi là khán giả hay người xem?
Cả hai đều đúng, vì livestream là hình ảnh trực tiếp. "Người xem" tự nhiên hơn trong văn nói và trong bài viết về mạng xã hội; "khán giả" trang trọng hơn, hợp với thông cáo hay bài báo. Không dùng "độc giả" cho người xem livestream.
Thính giả có dùng cho người nghe nhạc ở buổi hoà nhạc không?
Có thể, nhưng ít gặp. Buổi hoà nhạc trực tiếp có cả phần nhìn, nên người ta thường dùng "khán giả" hoặc "khán thính giả". Thính giả hợp nhất với người nghe qua sóng phát thanh hoặc bản ghi âm chỉ có tiếng.
Dịch giả và người dịch khác gì nhau?
Người dịch là cách gọi trung tính cho bất kỳ ai dịch. Dịch giả mang sắc thái trân trọng, thường dành cho người dịch sách, tác phẩm văn chương, có tên trên bìa. Gọi người dịch hợp đồng, tài liệu kỹ thuật là biên dịch viên hay người dịch thì sát với công việc hơn.
Có nên viết "độc giả" cho người theo dõi trang mạng xã hội không?
Nếu trang chủ yếu đăng bài viết dài thì "độc giả" hay "bạn đọc" vẫn ổn. Nếu chủ yếu là ảnh, video ngắn thì "người theo dõi" hoặc "người xem" chính xác hơn. Chọn từ theo việc người ta làm trên trang, không theo thói quen của báo in.
Tác giả sáng chế là gì, có phải là người nộp đơn không?
Tác giả sáng chế là người trực tiếp tạo ra giải pháp kỹ thuật. Người nộp đơn và chủ sở hữu bằng có thể là cá nhân khác hoặc tổ chức, chẳng hạn công ty nơi tác giả làm việc. Quy định cụ thể về quyền của từng bên nằm trong luật sở hữu trí tuệ; bạn nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư.
Có nên viết "khán giả nhí" cho trẻ em xem chương trình thiếu nhi không?
Cụm "khán giả nhí" ghép một từ Hán Việt với một từ khẩu ngữ, nghe thân thiện và đã phổ biến trên báo, truyền hình. Trong văn bản trang trọng như báo cáo, công văn, nên viết "khán giả thiếu nhi" hoặc "khán giả nhỏ tuổi". Không có cách nào sai về nghĩa, chỉ khác giọng văn.