SoDung.comSở Dụng
Từ y tế, sức khoẻ hay nhầm

Mạn tính hay mãn tính: chữ mạn là chậm, và vì sao cấp tính không có nghĩa là nặng

Tài liệu y khoa dùng mạn tính: mạn là chậm, kéo dài. Mãn tính hay gặp trong lời thường. Cấp tính là khởi phát nhanh, không đồng nghĩa với nặng. Nghĩa chữ Hán và ví dụ.

Middle-aged Vietnamese man measuring his blood pressure at a kitchen table in a Hue townhouse, cuff on his arm, face out of frame, cup of tea and pill box nearby, morning light

Trong tài liệu y khoa tiếng Việt, cách viết phổ biến là “mạn tính”: chữ mạn 慢 nghĩa là chậm, nên mạn tính là tính chất kéo dài, tiến triển từ từ. “Mãn tính” là dạng rất hay gặp trong lời nói và trên báo, sinh ra vì lẫn với chữ mãn 滿 là đầy. Cặp đối của nó là “cấp tính”: chữ cấp là gấp, chỉ tình trạng khởi phát nhanh, diễn tiến trong thời gian ngắn.

Có hai hiểu lầm cần gỡ cùng lúc. Một là chuyện chính tả mạn – mãn. Hai là chuyện nghĩa: nhiều người hiểu cấp tính là nặng, mạn tính là nhẹ, hoặc ngược lại. Thật ra hai chữ chỉ nói về nhịp thời gian của bệnh, không nói về mức độ. Bài này giải nghĩa từng chữ, đặt câu ví dụ tự soạn, và nói rõ chỗ nào là chuẩn chuyên môn, chỗ nào còn là thói quen dùng chưa thống nhất.

Nghĩa từng chữ Hán

Ba chữ cần phân biệt là mạn, mãn và cấp; chữ tính 性 ở cả hai từ nghĩa là tính chất.

Yếu tốChữ HánNghĩaGặp trong từ quen
mạn慢chậm, từ từ; cũng có nghĩa khinh nhờnmạn tính, ngạo mạn, khinh mạn
mãn滿đầy, đủ, hết hạnmãn nguyện, viên mãn, mãn hạn, mãn kinh
cấp急gấp, vộicấp cứu, khẩn cấp, cấp tốc
bán半nửabán cấp, bán nguyệt, bán kính

Chữ 慢 có bộ tâm (lòng) bên trái, gốc nghĩa là lòng chậm chạp, lười, rồi sinh ra cả nghĩa khinh nhờn. Đó là lý do cùng một chữ mạn có mặt trong “mạn tính” và “ngạo mạn”, hai từ tưởng chẳng liên quan. Tiếng Trung hiện đại vẫn dùng 慢性 cho bệnh kéo dài, tương ứng với mạn tính của tiếng Việt.

Chữ mãn 滿 thì nói về sự đầy: mãn nguyện là thoả lòng, mãn hạn là hết hạn, mãn kinh là hết chu kỳ kinh. Nghĩa “hết, trọn” này có thể là lý do khiến người ta liên tưởng “mãn tính” là bệnh đã thành nếp, đã “đầy” trong người; nhưng đó là liên tưởng, không phải từ nguyên.

Mạn tính hay mãn tính: chuẩn chuyên môn và thói quen

Văn bản chuyên môn, giáo trình y khoa và tài liệu của ngành y tế tiếng Việt phần lớn dùng “mạn tính”: bệnh mạn tính, viêm gan mạn, suy thận mạn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Đây là cách viết khớp với chữ Hán gốc và là lựa chọn an toàn cho mọi văn bản bạn soạn.

Tuy vậy, “mãn tính” xuất hiện rất nhiều trong lời nói, trên báo chí và cả trong một số tài liệu cũ. Có ý kiến cho rằng đây chỉ là biến âm và đã được chấp nhận trong lời thường. Chưa chắc các từ điển phổ biến hiện hành ghi “mãn tính” như một biến thể hợp lệ hay chỉ ghi “mạn tính”; bạn nên tra trực tiếp bản từ điển mình đang dùng nếu cần dẫn nguồn. Điều có thể khẳng định là trong văn bản y tế, “mạn tính” là dạng chuẩn.

Vì vậy cách xử lý hợp lý là: khi tự viết, dùng “mạn tính”; khi trích dẫn lời người khác hoặc tài liệu có sẵn, giữ nguyên chữ của họ; khi góp ý, nói nhẹ nhàng rằng tài liệu chuyên môn dùng mạn tính, thay vì nói người kia “viết sai”. Đây là một chỗ mà thái độ cực đoan dễ làm người góp ý mất lòng hơn là giúp được ai.

Ngoài y khoa, mạn tính được dùng theo nghĩa bóng cho những vấn đề kéo dài, khó dứt: thiếu vốn mạn tính, ùn tắc mạn tính. Cách dùng này dễ hiểu và đã khá quen trên báo kinh tế, đô thị.

Cấp tính: nói về tốc độ, không nói về mức nặng

Nghĩa đúng. Cấp tính là khởi phát nhanh, diễn tiến trong thời gian tương đối ngắn: viêm ruột thừa cấp, viêm phế quản cấp, suy thận cấp. Cấp tính có thể nặng, có thể nhẹ. Một đợt viêm họng cấp có thể tự lui sau ít ngày; một tình trạng cấp tính khác có thể cần can thiệp ngay.

Hiểu lầm “cấp tính là nặng”. Vì chữ cấp gợi cấp cứu, nhiều người nghe “cấp tính” là sợ. Thật ra cấp cứu là xử trí gấp vì nguy hiểm, còn cấp tính chỉ là nhịp thời gian của bệnh. Viết “bệnh đã chuyển sang cấp tính, rất nguy hiểm” là câu trộn hai ý; nếu muốn nói nặng, hãy nói mức độ, nếu muốn nói nhanh, hãy nói cấp tính.

Hiểu lầm “mạn tính là nhẹ”. Ngược lại, một số người nghĩ mạn tính là “bệnh nhẹ, sống chung được”. Nhiều bệnh mạn tính cần theo dõi suốt đời và có thể gây biến chứng nặng nếu không quản lý tốt. Mạn tính chỉ cho biết bệnh kéo dài, không cho biết có đáng lo hay không.

Bán cấp. Bán là nửa; bán cấp chỉ nhịp ở giữa, chậm hơn cấp tính nhưng chưa tới mạn tính. Từ này gặp nhiều trong tài liệu chuyên môn hơn lời thường. Ranh giới thời gian của cấp, bán cấp và mạn khác nhau tuỳ từng bệnh, do chuyên môn quy ước.

Đợt cấp, cấp tính trên nền mạn tính

Một cụm hay gây bối rối là “đợt cấp”, như đợt cấp của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hay đợt cấp của hen. Người đọc thấy chữ cấp cạnh chữ mạn thì tưởng mâu thuẫn. Thật ra nghĩa rất rõ: bệnh nền kéo dài (mạn tính), và trong quá trình đó có những giai đoạn nặng lên đột ngột (đợt cấp). Hai chữ nói về hai lớp thời gian khác nhau.

Tài liệu chuyên môn còn có cách nói “cấp tính trên nền mạn tính”, chỉ một tình trạng mới xảy ra nhanh ở người vốn đã có bệnh kéo dài cùng cơ quan. Bạn không cần dùng cụm này khi viết phổ thông, nhưng gặp trên giấy tờ thì hiểu được: đó là mô tả nhịp diễn tiến, không phải hai bệnh đánh nhau.

Một câu tự đặt cho dễ nhớ: “Bà bị bệnh phổi mạn tính nhiều năm, tuần này có đợt cấp nên phải nhập viện.” Câu này dùng đúng cả hai chữ, và cho người đọc thấy vì sao bệnh kéo dài vẫn có lúc trở nặng nhanh. Còn “bệnh của bà vừa cấp tính vừa mạn tính” là câu khó hiểu, nên tách ra như câu trên.

Mốc thời gian để gọi một tình trạng là mạn thay đổi theo từng bệnh. Chẳng hạn, nhiễm virus viêm gan B thường được coi là mạn tính khi kéo dài quá sáu tháng. Những mốc như vậy là quy ước chuyên môn, bạn nên dẫn theo tài liệu của bệnh cụ thể chứ đừng áp một con số chung cho mọi bệnh.

Câu sai, câu đúng tự đặt

Các câu dưới tự soạn theo kiểu hay gặp trong lời kể của người bệnh, tin nhắn hỏi thăm và bài viết phổ biến kiến thức.

Câu dễ gặpVấn đềSửa
Mẹ bị viêm dạ dày mãn tính.dạng hay gặp trong lời thường; tài liệu y khoa dùng mạn tínhMẹ bị viêm dạ dày mạn tính.
Bệnh chuyển sang cấp tính nên rất nguy hiểm.trộn tốc độ với mức độBệnh diễn tiến nhanh; bác sĩ đánh giá đây là tình trạng cần theo dõi sát.
Mạn tính thôi, không đáng lo.mạn tính không có nghĩa là nhẹĐây là bệnh mạn tính, cần khám định kỳ theo hẹn.
Ông bị đợt mạn tính của bệnh hen.đảo chữ; giai đoạn nặng lên đột ngột là đợt cấpÔng đang có đợt cấp của bệnh hen.
Tình trạng ùn tắc mãn tính ở nút giao này.nghĩa bóng; nên theo chữ chuẩnTình trạng ùn tắc mạn tính ở nút giao này.

Câu thứ nhất và câu cuối không làm ai hiểu sai, chỉ khác chuẩn viết. Câu thứ hai và thứ ba nguy hiểm hơn vì gây cảm giác sai về mức độ: một người có thể chủ quan bỏ hẹn khám, người khác hoảng loạn không cần thiết.

Khi không chắc tình trạng của mình thuộc nhịp nào, câu hỏi đúng để đặt cho bác sĩ là “bệnh này kéo dài bao lâu, cần theo dõi thế nào”, chứ không phải “có cấp tính không”.

Nói bằng lời thường: kéo dài, dai dẳng, âm ỉ, đột ngột

Khi nào nên dùng chữ thuần Việt. Mạn tính và cấp tính là thuật ngữ; trong lời kể với bác sĩ hay trong tin nhắn với người thân, chữ thuần Việt thường cho nhiều thông tin hơn. “Đau âm ỉ ba tháng nay”, “ho dai dẳng từ đầu mùa đông”, “tự nhiên đau dữ dội từ tối qua” giúp người nghe hình dung cả thời gian lẫn tính chất, trong khi “đau mạn tính” chỉ nói được một vế.

Kéo dài và mạn tính. Kéo dài là mô tả, mạn tính là phân loại. Một triệu chứng kéo dài vài tuần chưa chắc đã được gọi là mạn tính theo quy ước của bệnh đó. Khi chưa có kết luận chuyên môn, viết “kéo dài” an toàn hơn “mạn tính”.

Đột ngột và cấp tính. Đột ngột nói về lúc bắt đầu, cấp tính nói về cả nhịp diễn tiến. Một cơn đau đột ngột có thể thuộc một bệnh mạn tính đang có đợt nặng lên. Đừng tự chuyển “đột ngột” thành “cấp tính” khi chưa có người khám nói vậy.

Âm ỉ không có nghĩa là nhẹ. Âm ỉ tả cường độ thấp nhưng dai, giống cách người ta hay hiểu nhầm mạn tính là nhẹ. Một cơn đau âm ỉ kéo dài vẫn là lý do chính đáng để đi khám; chữ chỉ tả cảm giác, không đánh giá mức nguy hiểm.

Chữ cấp, chữ mạn trong từ khác. Cấp có mặt trong cấp cứu, cấp tốc, khẩn cấp, đều mang ý gấp. Mạn ngoài mạn tính thì gặp trong ngạo mạn, khinh mạn, hầu như không còn dùng với nghĩa chậm ở từ nào phổ biến khác. Vì vậy chữ mạn của mạn tính dễ bị “lạc” và bị kéo về chữ mãn quen hơn.

Cách nhớ và cách tự kiểm

Để khỏi phân vân giữa mạn và mãn, cũng như khỏi đọc sai mức độ, bạn có thể dùng mấy bước ngắn sau.

  1. Nhớ cặp đối: cấp là gấp, mạn là chậm. Hai chữ cùng nói về nhịp, đứng hai đầu của một trục thời gian.
  2. Nhớ chữ mạn của “ngạo mạn”: cùng một chữ Hán, cùng dấu nặng. Nếu bạn không viết “ngạo mãn” thì cũng không cần viết “mãn tính”.
  3. Khi đọc giấy tờ có chữ cấp hoặc mạn, tự hỏi: đây là thông tin về thời gian bệnh. Muốn biết mức độ, tìm các chữ khác như nhẹ, vừa, nặng, giai đoạn, hoặc hỏi bác sĩ.
  4. Với văn bản cần chuẩn, rà chữ “mãn tính” bằng chức năng tìm kiếm rồi đổi thành “mạn tính”, trừ đoạn trích nguyên văn.
  5. Không áp mốc thời gian của bệnh này cho bệnh khác; mỗi bệnh có quy ước riêng trong tài liệu chuyên môn.

Mấy bước này giúp bạn viết đúng và đọc đúng, nhưng không thay được lời giải thích của người khám. Bệnh của bạn kéo dài bao lâu, cần quản lý thế nào là câu trả lời phải đến từ hồ sơ và thăm khám cụ thể.

Câu hỏi thường gặp

Viết “mãn tính” có bị coi là sai không?

Trong văn bản y tế và giáo trình, dạng chuẩn là “mạn tính”. “Mãn tính” rất phổ biến trong lời thường và trên báo, có người coi là biến âm chấp nhận được. Khi tự viết bạn nên dùng mạn tính; khi người khác dùng mãn tính trong lời nói, không cần bắt bẻ.

Cấp tính có phải là phải đi cấp cứu không?

Không nhất thiết. Cấp tính chỉ nói bệnh khởi phát nhanh, diễn tiến ngắn. Có tình trạng cấp tính nhẹ, có tình trạng cấp tính nguy hiểm. Việc cần cấp cứu hay không phụ thuộc dấu hiệu cụ thể, không phụ thuộc chữ cấp tính trên giấy.

Bệnh mạn tính có chữa khỏi được không?

Chữ mạn tính chỉ cho biết bệnh kéo dài, không tự trả lời câu hỏi chữa khỏi. Có bệnh mạn tính kiểm soát tốt lâu dài, có bệnh có thể khỏi sau điều trị dài ngày. Câu trả lời cho từng bệnh phải đến từ bác sĩ điều trị.

Vì sao chữ mạn trong mạn tính lại cùng chữ với ngạo mạn?

Chữ Hán 慢 gốc nghĩa là chậm, lười, rồi sinh thêm nghĩa coi thường, khinh nhờn. Tiếng Việt mượn nghĩa chậm vào mạn tính và nghĩa khinh nhờn vào ngạo mạn, nên hai từ có chung một chữ.

Đợt cấp và tái phát khác nhau thế nào?

Đợt cấp là giai đoạn nặng lên nhanh của một bệnh mạn tính vẫn đang có. Tái phát là bệnh đã khỏi hoặc đã lui rồi xuất hiện lại. Hai từ nhiều khi được dùng gần nhau, nhưng tài liệu chuyên môn của từng bệnh có cách dùng riêng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138