SoDung.comSở Dụng
Từ trong lời chúc, lời chia buồn, xưng hô

Phu nhân và phu quân: khi nào gọi là phu nhân, có nên gọi vợ mình như vậy

Phu nhân là cách gọi kính vợ của người khác, phu quân là cách gọi chồng trong văn cổ. Nghĩa chữ, khi nào dùng được, câu sai – câu đúng khi viết thiệp mời.

Middle-aged Vietnamese couple seen from behind walking arm in arm into a hotel ballroom in Ho Chi Minh City for an evening reception, warm chandelier light, elegant mood

Phu nhân là cách gọi trang trọng, kính trọng vợ của người khác; phu quân là cách gọi chồng, chủ yếu trong văn chương cổ. Câu "Kính mời ông Nguyễn Văn R và phu nhân" trên thiệp mời là cách dùng chuẩn. Còn khi tự giới thiệu "đây là phu nhân của em" thì câu nghe như đang tự tôn vợ mình lên, hoặc đang đùa.

Hai từ trông như một cặp vợ – chồng đối xứng, nhưng trong tiếng Việt hiện nay chúng có số phận khác nhau: phu nhân vẫn sống khoẻ trong văn bản lễ tân, báo chí, thiệp mời; phu quân gần như chỉ còn trong phim cổ trang và lời nói đùa. Bài này tách nghĩa chữ Hán, chỉ ra khi nào dùng được, những câu hay vấp và cách nhớ.

Nghĩa từng chữ

Cả hai từ bắt đầu bằng chữ phu, nghĩa là người chồng, người đàn ông trưởng thành. Chữ đứng sau làm nên khác biệt.

TừChữ HánNghĩa từng chữNghĩa trong tiếng Việt
Phu nhân夫人phu: chồng; nhân: ngườivợ của người có địa vị; cách gọi kính vợ người khác
Phu quân夫君phu: chồng; quân: người quân tử, bậc trênchồng (cách vợ gọi chồng trong văn cổ)
Phu thê夫妻phu: chồng; thê: vợvợ chồng
Hiền thê賢妻hiền: tốt, đức hạnh; thê: vợngười vợ hiền (văn cổ)
Phu phụ夫婦phụ: vợ, đàn bà đã có chồngvợ chồng (văn cổ)

Phu nhân theo chữ là "người của chồng", tức người vợ. Thời xưa ở Trung Hoa, đây là danh xưng dành cho vợ của người có tước vị; qua thời gian, nó rộng ra thành cách gọi kính vợ của người khác nói chung. Tiếng Việt tiếp nhận nghĩa kính trọng này.

Phu quân ghép chữ quân, vốn chỉ vua, người quân tử, bậc trên. Gọi chồng là phu quân là nâng chồng lên vị trí tôn kính, phù hợp với lễ giáo cũ. Ngày nay ít ai dùng nghiêm túc.

Phu nhân: những chỗ dùng đúng

Trong thiệp mời, lời mời. "Trân trọng kính mời ông Trần Văn S và phu nhân" là khuôn quen của thiệp cưới, thiệp sự kiện. Phu nhân ở đây là vợ của người được mời, và lời mời hướng tới cả hai.

Khi giới thiệu khách tại sự kiện. Người dẫn chương trình nói "Xin trân trọng giới thiệu giáo sư Lê Văn T và phu nhân" là đúng mực. Cách này phổ biến ở hội nghị, lễ khai mạc, tiệc chiêu đãi.

Trong báo chí, tiểu sử. "Ông cùng phu nhân về thăm quê" hoặc "phu nhân của nhà văn là một hoạ sĩ" là cách viết trang trọng, quen thuộc.

Quý phu nhân. Thêm chữ quý để tăng kính trọng, quen trong lời nói lễ tân: "Kính chúc ông và quý phu nhân sức khoẻ." Cụm này đúng nhưng nghe rất trang trọng; với người quen thân thì "anh chị" tự nhiên hơn.

Không dùng phu nhân cho người chưa kết hôn. Phu nhân là vợ của ai đó. Gọi một phụ nữ chưa lập gia đình là phu nhân, dù để khen, là dùng sai nghĩa; có thể dùng bà, chị, cô, quý bà theo hoàn cảnh.

Có nên gọi vợ mình là phu nhân?

Đây là câu hỏi hay gặp nhất. Về lý, phu nhân là cách gọi kính, nên dùng cho vợ người khác, giống như quý danh dành cho tên người khác. Tự gọi vợ mình là phu nhân là tự nâng gia đình mình lên, trái với tinh thần khiêm của lời giới thiệu truyền thống. Trong văn bản trang trọng, khi một người đàn ông nói về vợ mình, cách tự nhiên là "vợ em", "nhà em", "bà xã", hoặc trang trọng hơn là "vợ của mình, chị Hằng".

Tuy nhiên, trong đời sống hiện nay, nhiều người gọi vợ là phu nhân trên mạng xã hội, trong lời nói với bạn bè, với ý đùa yêu hoặc tôn vinh vợ: "phu nhân nhà em hôm nay nấu món mới". Kiểu dùng này được hiểu là cố ý, có chút hài hước, và đa số người nghe không thấy phản cảm. Nó chỉ thành vấn đề khi đặt vào hoàn cảnh nghiêm túc, như lời phát biểu chính thức, thư công việc, nơi người nghe không biết đó là đùa.

Cách xử lý vừa phải: đùa thân mật thì dùng thoải mái; văn bản trang trọng thì để phu nhân cho người khác gọi vợ mình. Ví dụ giả định: trong thiệp mời do chính hai vợ chồng in, ghi "Gia đình anh Minh – chị Lan trân trọng kính mời", không ghi "anh Minh và phu nhân trân trọng kính mời".

Ngược lại, các cách khiêm xưng vợ mình trong văn cổ như tiện nội, nội tử nay rất hiếm, nghe như lời nhân vật trong truyện kiếm hiệp. Biết để đọc, không cần dùng.

Câu sai – câu đúng

Các câu dưới đây là ví dụ giả định, tự đặt.

Câu chưa ổnNên viếtVì sao
Kính mời bà Nguyễn Thị U và phu nhân.Kính mời bà Nguyễn Thị U và phu quân. / Kính mời ông bà Đỗ Văn V.Phu nhân là vợ; mời một bà kèm chồng thì cần cách khác.
Thay mặt phu nhân của em, xin cảm ơn quý vị (lời phát biểu chính thức).Thay mặt gia đình, vợ chồng em xin cảm ơn quý vị.Tự gọi vợ là phu nhân trong lời phát biểu nghiêm túc nghe tự tôn.
Cô ấy là phu nhân tương lai của anh Khoa.Cô ấy là vợ sắp cưới của anh Khoa. / Cô ấy là hôn thê của anh Khoa.Phu nhân tương lai nghe đùa; hôn thê là người đã đính hôn.
Phu quân của chị làm nghề gì?Chồng chị làm nghề gì? / Anh nhà làm nghề gì?Phu quân trong câu hỏi đời thường nghe như phim cổ trang.
Ông và phu nhân của ông.Ông và phu nhân.Phu nhân đứng sau tên ông đã hiểu là vợ ông; thêm "của ông" thừa.

Dòng đầu là chỗ lúng túng thật sự của tiếng Việt: chưa có cách gọi kính chồng của người khác phổ biến như phu nhân. "Bà và phu quân" đúng chữ nhưng nghe cổ; "ông bà" kèm tên ông là cách nhiều thiệp mời chọn. Khi mời hai vợ chồng ngang hàng, ghi tên cả hai là gọn và công bằng nhất.

Phu quân hôm nay: còn dùng ở đâu

Phu quân gần như vắng mặt trong văn bản hiện đại. Lý do không chỉ là từ cổ, mà còn vì nó mang theo quan hệ vợ chồng theo lễ giáo cũ, nơi người vợ coi chồng là bậc trên. Trong đời sống hiện nay, khi vợ chồng được coi là ngang hàng, tự gọi chồng là phu quân trong hoàn cảnh nghiêm túc nghe lạc giọng.

Phu quân vẫn sống ở ba chỗ. Thứ nhất là phim, truyện cổ trang, nơi nó đúng với bối cảnh. Thứ hai là lời nói đùa giữa vợ chồng trẻ, kiểu "phu quân về sớm thế", với chút hài hước. Thứ ba là trong những câu cần đối xứng với phu nhân, như ví dụ mời "bà... và phu quân" trên thiệp, dù vẫn hiếm.

Nếu cần một từ trang trọng chỉ chồng của người khác, tiếng Việt thường dùng "ông xã chị", "anh nhà", hoặc trang trọng hơn là "chồng bà", "phu quân của bà" trong văn viết có giọng cổ. Không có từ nào hoàn hảo; chọn theo mức thân mật và kiểu văn bản.

Hiền thê cũng tương tự: từ đẹp, nhưng nay thường xuất hiện trong lời nói đùa hoặc văn chương. Trong lời cảm ơn hay lời tri ân vợ ở lễ kỷ niệm ngày cưới, "người vợ hiền", "vợ mình", "bà xã" hay gọi thẳng tên đều ấm áp và tự nhiên hơn hiền thê, trừ khi người nói cố ý tạo giọng cổ cho vui.

Gọi vợ, chồng của người khác theo mức trang trọng

Phu nhân chỉ là một nấc trên chiếc thang xưng hô. Bảng dưới gợi ý cách gọi theo từng hoàn cảnh, từ trang trọng nhất đến thân mật nhất; đây là cách dùng phổ biến, không phải quy định.

Hoàn cảnhVợ của người khácChồng của người khác
Thiệp mời, lời mời in sẵnphu nhân, quý phu nhânghi ông bà kèm tên, hoặc ghi tên cả hai
Giới thiệu tại sự kiện, hội nghịphu nhânphu quân (hiếm), hoặc giới thiệu bằng tên và chức danh
Thư công việc gửi đối tácphu nhân, bà nhàông nhà, phu quân của bà (giọng cổ)
Nói chuyện với đồng nghiệpchị nhà, vợ anhanh nhà, chồng chị
Nói chuyện với bạn thânvợ cậu, bà xã ông, gọi thẳng tênchồng cậu, ông xã bà, gọi thẳng tên

Có thể thấy cột chồng của người khác luôn lúng túng hơn ở các nấc trang trọng. Đó là dấu vết của lễ giáo cũ, khi người phụ nữ ít khi đứng tên mời khách và người đàn ông ít khi được giới thiệu như "chồng của ai đó". Ngày nay, khi nhiều phụ nữ là người chủ trì sự kiện, cách an toàn nhất là giới thiệu cả hai vợ chồng bằng tên và chức danh của mỗi người.

Ở nấc thân mật, tiếng Việt lại rất phong phú: chị nhà, anh nhà, bà xã, ông xã, vợ cậu, chồng bà. Những cách gọi này ấm áp hơn mọi từ Hán Việt, và gần như không bao giờ sai giọng trong lời nói hằng ngày.

Cách nhớ

Năm bước ngắn để không dùng sai:

  1. Nhớ phu là chồng, phu nhân là người của chồng, tức là vợ.
  2. Phu nhân là lời kính, dành cho vợ người khác: "ông và phu nhân".
  3. Vợ mình thì gọi vợ, nhà em, bà xã; gọi phu nhân chỉ khi cố ý đùa.
  4. Phu quân là chồng trong văn cổ; đời thường dùng chồng, anh nhà, ông xã.
  5. Mời vợ chồng ngang hàng thì ghi tên cả hai, tránh lúng túng giữa phu nhân và phu quân.

Câu tự đặt để luyện: "Thiệp mời ghi kính mời bác sĩ Hoàng và phu nhân; đến tiệc, bác sĩ giới thiệu đây là vợ của mình, chị Thu, còn chị Thu cười nói anh nhà hôm nay mặc vest lần đầu." Ba cách gọi, mỗi cách đúng người nói.

Khi còn phân vân, cứ tự hỏi: mình đang nói về vợ của ai? Của người khác thì phu nhân là lời kính hợp lẽ; của mình thì chọn cách gọi giản dị, vì sự trân trọng vợ thể hiện ở cách đối xử hơn là ở một danh xưng.

Câu hỏi thường gặp

Phu nhân có dùng cho vợ của người bình thường không?

Có. Ngày xưa phu nhân dành cho vợ của người có tước vị, nhưng tiếng Việt hiện nay dùng nó như một cách gọi kính vợ người khác nói chung, nhất là trên thiệp mời và trong lời giới thiệu tại sự kiện, không phân biệt địa vị.

Gọi vợ mình là phu nhân có bị coi là sai không?

Trong lời nói đùa, trên mạng xã hội, nhiều người dùng và được hiểu là đùa yêu. Trong văn bản hay lời phát biểu nghiêm túc, tự gọi vợ là phu nhân nghe tự tôn. Chọn vợ, nhà em, bà xã cho hoàn cảnh trang trọng.

Hôn thê và phu nhân khác nhau thế nào?

Hôn thê là người phụ nữ đã đính hôn, sắp cưới; phu nhân là người đã là vợ. Tương tự, hôn phu là người đàn ông đã đính hôn. Gọi người sắp cưới là phu nhân là dùng sớm, thường chỉ để đùa.

Có từ nào kính trọng chồng của người khác như phu nhân không?

Tiếng Việt chưa có từ phổ biến tương đương. Phu quân đúng chữ nhưng cổ. Thiệp mời thường ghi ông bà kèm tên, hoặc ghi tên cả hai vợ chồng. Trong lời nói, anh nhà, ông xã chị là những cách lịch sự và tự nhiên.

Phu nhân và quý bà khác nhau thế nào?

Phu nhân luôn gắn với một người chồng: phu nhân của ai đó. Quý bà là cách gọi kính một người phụ nữ, không cần biết đã có chồng hay chưa, thường dùng trong lời chào trước đám đông như kính thưa quý ông, quý bà. Gọi riêng một người phụ nữ thì bà, chị tự nhiên hơn.

Viết phu nhân có cần viết hoa không?

Không. Phu nhân là danh từ chung, viết thường ở giữa câu: kính mời ông Hùng và phu nhân. Chỉ viết hoa khi đứng đầu câu, hoặc theo quy định trình bày riêng của một văn bản lễ tân cụ thể.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138