Quý danh là tên của người mình đang nói chuyện cùng, quý quán là quê của người đó; chữ quý là lời kính trọng, nên chỉ dùng cho người khác, không bao giờ dùng cho chính mình. Câu hỏi "Xin hỏi quý danh của anh?" là lịch sự. Câu trả lời "Quý danh của em là Hà" thì sai, vì người trả lời đang tự kính mình.
Lỗi tự gắn chữ quý vào mình gặp nhiều nhất trong thư công việc: "quý công ty bên em xin gửi báo giá". Bài này tách nghĩa chữ quý và các chữ đi cùng, đặt câu sai và câu đúng trong thư từ, sổ khách, lời giới thiệu, nói về các cách khiêm xưng tương ứng, rồi đưa một mẹo nhớ.
Nghĩa từng chữ
Chữ quý (貴) nghĩa là cao, sang, đáng trọng. Đặt trước một danh từ chỉ thứ thuộc về người khác, nó biến danh từ đó thành lời kính.
| Từ | Chữ Hán | Nghĩa từng chữ | Nghĩa khi dùng |
|---|---|---|---|
| Quý danh | 貴名 | danh: tên | tên của người đối diện (kính) |
| Quý quán | 貴貫 | quán: quê gốc, nơi ghi sổ hộ tịch của dòng họ | quê của người đối diện (kính) |
| Quý khách | 貴客 | khách: khách | khách được kính trọng |
| Quý vị | (Hán Việt) | vị: người (đếm người một cách kính) | các ngài, các vị đang nghe |
| Quý công ty | (ghép Hán Việt – thuần Việt) | công ty của người nhận | công ty của bên kia (kính) |
Quán trong quý quán là quán trong quê quán, nguyên quán, không phải quán ăn, quán nước. Chữ này chỉ nơi gốc của một người, nơi dòng họ ghi sổ. Đây là lý do "quý quán" đôi khi bị đùa thành "quán quý", nhưng trong văn bản thì không có sự nhầm lẫn ấy.
Quý công ty không phải là từ Hán Việt thuần, mà là cách ghép chữ quý với một danh từ để tạo lời kính, theo cùng nguyên tắc: quý công ty, quý cơ quan, quý trường, quý báo. Nguyên tắc ấy chỉ áp dụng khi danh từ đó thuộc về người nhận.
Nguyên tắc duy nhất: quý cho người, khiêm cho mình
Chữ quý nâng người đối diện lên. Gọi tên người khác là quý danh, công ty người khác là quý công ty, quê người khác là quý quán: đó là cách thể hiện sự kính trọng bằng từ ngữ, kiểu kính xưng của văn hoá chịu ảnh hưởng chữ Hán.
Với mình, dùng từ trung tính hoặc khiêm. Tên của mình thì nói "tên em là", "em tên là". Công ty mình thì "công ty bên em", "công ty mình", "đơn vị chúng em". Quê mình thì "quê em ở", "em người Nghệ An".
Không có ngoại lệ "quý" nào dành cho mình. Dù muốn trang trọng đến đâu, gắn quý vào thứ của mình vẫn là sai. Người đọc tinh ý sẽ thấy ngay, và lá thư mất đi sự chỉn chu mà người viết muốn có.
Quý khách, quý vị là đối tượng, không phải vật sở hữu. Quý khách, quý vị dùng khi nói với người khác, nên luôn đúng vai. Lỗi chỉ xảy ra khi chữ quý gắn vào thứ thuộc về người nói.
Câu sai – câu đúng trong thư từ, sổ khách, lời giới thiệu
Các câu dưới đây là ví dụ giả định, tự đặt.
| Câu chưa ổn | Nên viết | Vì sao |
|---|---|---|
| Quý công ty bên em xin gửi báo giá như sau. | Công ty bên em xin gửi quý công ty báo giá như sau. | Quý công ty là công ty người nhận, không phải công ty mình. |
| Dạ, quý danh của cháu là Ngọc. | Dạ, cháu tên là Ngọc. | Không tự kính tên mình. |
| Quý quán của em ở Phú Thọ. | Quê em ở Phú Thọ. | Quý quán là quê của người đối diện. |
| Xin quý khách vui lòng cho biết tên của quý khách. | Xin quý khách vui lòng cho biết quý danh. / Xin quý khách cho biết tên. | Câu gốc không sai, chỉ lặp quý khách hai lần; rút gọn cho nhẹ. |
| Kính gửi quý công ty Hưng Thịnh và quý ông Giám đốc. | Kính gửi Công ty Hưng Thịnh; kính gửi ông Giám đốc. | Quý ông nghe dịch từ tiếng Anh; trong thư hành chính tiếng Việt, kính gửi kèm chức danh là đủ. |
Dòng đầu là lỗi phổ biến nhất trong thư chào hàng, thư báo giá. Nhiều khi người viết đọc mẫu thư có cụm "quý công ty" rồi chép, mà không để ý trong mẫu cụm này chỉ công ty người nhận. Một lần soát chữ quý trước khi gửi là đủ để bắt lỗi.
Quý danh trên sổ khách, phiếu đăng ký và lời hỏi
Sổ khách ở tiệc cưới, sổ tang, phiếu đăng ký hội thảo thường in cột "Quý danh" thay vì "Họ tên". Đây là cách dùng đúng: tờ phiếu đang hỏi tên khách, nên dùng lời kính. Khách điền tên mình vào cột ấy mà không phải tự gọi mình là quý danh.
Trong lời nói, "Xin hỏi quý danh?" nghe rất trang trọng, hợp với lễ tân khách sạn, người dẫn chương trình, nhân viên tiếp khách ở cơ quan. Trong giao tiếp thường ngày, hỏi "Anh tên gì ạ?" hoặc "Cho em xin tên chị" tự nhiên hơn. Dùng quý danh với bạn bè cùng tuổi dễ nghe như đùa.
Quý quán thì hiếm gặp hơn, thường thấy trong lời giới thiệu trang trọng hoặc khi người lớn tuổi hỏi chuyện: "Quý quán của ông ở đâu ạ?" Trong giấy tờ hành chính, mẫu dùng quê quán hoặc nguyên quán, không dùng quý quán, vì giấy tờ không cần lời kính.
Ví dụ giả định: một khách sạn ở Đà Lạt in phiếu nhận phòng với dòng "Quý danh" và "Quốc tịch". Nhân viên lễ tân hỏi khách "Xin quý khách cho biết quý danh để em ghi phiếu". Mọi chữ quý đều hướng về khách, và nhân viên tự xưng em — hoàn toàn đúng vai.
Lời khiêm xưng: cách nói về mình cho đúng mực
Văn hoá giao tiếp chữ Hán có cả hệ thống từ khiêm để nói về mình, đối với hệ thống chữ quý để nói về người. Tiếng Việt hiện đại giữ rất ít từ khiêm Hán Việt, phần lớn thay bằng cách nói giản dị:
- Hàn xá: hàn là lạnh, nghèo; xá là nhà. Hàn xá là "nhà nghèo của mình", cách khiêm xưng nhà mình trong văn cổ. Nay chủ yếu dùng khi nói đùa: "mời anh chị ghé hàn xá".
- Tệ xá: cùng nghĩa với hàn xá, cũng là cách khiêm xưng nhà mình, nay hiếm.
- Bên em, chúng em, công ty mình: cách khiêm xưng phổ biến trong thư công việc hiện nay, không cần từ Hán Việt.
- Em, cháu, con: tự xưng theo vai vế, vừa khiêm vừa thân. Tiếng Việt dùng đại từ theo quan hệ thay cho các từ khiêm xưng phức tạp.
- Gia đình nhỏ của em, quê em: cách nói về nhà, quê mình một cách giản dị, không tự tôn cũng không tự hạ quá mức.
Có thể thấy tiếng Việt hiện đại giữ chữ quý cho người khác nhưng không cần tự hạ mình bằng từ Hán Việt. Đại từ xưng hô theo vai vế đã đủ thể hiện sự khiêm nhường. Vì vậy cách đúng đơn giản là: thêm quý cho người, giữ nguyên tên gọi bình thường cho mình.
Chữ quý trong những từ quen khác
Không phải chữ quý nào cũng là lời kính. Trong tiếng Việt có ít nhất hai chữ quý khác nhau về chữ Hán, và chữ quý 貴 cũng có nghĩa khác ngoài lời kính. Biết chúng giúp bạn khỏi soát nhầm:
- Quý giá, quý báu: quý ở đây là có giá trị cao, cùng chữ 貴. Nói "món quà quý" về quà của chính mình tặng là bình thường, vì quý đang chỉ giá trị chứ không phải lời kính người khác.
- Quý tộc, quý phái: quý là sang, thuộc tầng lớp cao. Đây là tính chất, không liên quan đến kính xưng.
- Quý tử: nghĩa đen là con trai quý. Trong lời nói ngày nay, "cậu quý tử" thường mang chút đùa hoặc mỉa, chỉ cậu con được nuông chiều; dùng để khen con người khác cần cẩn thận giọng.
- Quý một, quý hai (trong năm): đây là chữ quý 季, nghĩa là ba tháng, một mùa. Báo cáo quý I, doanh thu quý III không liên quan gì đến lời kính.
- Quý mến, quý trọng: động từ chỉ tình cảm. "Em rất quý anh ấy" là câu tự nhiên, không phải tự kính mình.
Vì vậy khi soát thư, bạn chỉ cần để ý chữ quý đứng ngay trước một danh từ chỉ người, tên, nơi chốn hoặc tổ chức: quý danh, quý quán, quý công ty, quý cơ quan, quý khách. Đó là chữ quý của lời kính, và chỉ chữ quý ấy mới phải theo nguyên tắc "cho người, không cho mình".
Mẹo soát chữ quý trước khi gửi thư
Một phép thử năm giây giúp bắt gần hết lỗi:
- Tìm mọi chữ quý trong thư bằng chức năng tìm kiếm.
- Với mỗi chỗ, hỏi: thứ đứng sau chữ quý thuộc về ai? Của người nhận thì giữ, của mình thì bỏ.
- Kiểm các cụm hay sai: quý công ty bên em, quý danh của em, quý cơ quan chúng em.
- Thay bằng cách nói khiêm hoặc trung tính: công ty bên em, tên em, cơ quan mình.
- Đọc lại lời chào cuối thư, nơi lỗi tự kính hay lẩn vào nhất: "trân trọng cảm ơn quý công ty đã quan tâm" là đúng.
Câu tự đặt để luyện: "Công ty bên em xin gửi quý công ty bản chào giá; mong quý anh chị phản hồi trước thứ Sáu. Người phụ trách: em Thảo, quê ở Tây Ninh." Mọi chữ quý chỉ hướng về bên nhận thư.
Nếu thư được nhiều người trong nhóm cùng soạn, giao cho một người soát riêng phần xưng hô ở bước cuối. Lỗi chữ quý thường sinh ra khi ghép đoạn của nhiều người lại, mỗi người quen một cách gọi khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Quý danh và quý tính khác nhau thế nào?
Quý danh là tên, hỏi tên người đối diện một cách kính. Quý tính là họ, hỏi họ của người đối diện, cách hỏi phổ biến trong tiếng Hán nhưng hiếm gặp trong tiếng Việt. Người Việt thường hỏi tên chứ không hỏi riêng họ.
Viết Quý Công ty có cần viết hoa không?
Theo cách trình bày văn bản thông thường, quý công ty viết thường khi đứng giữa câu. Một số đơn vị viết hoa để tỏ ý trọng, nhưng không bắt buộc. Nếu nhắc tên riêng của công ty thì tên riêng viết hoa theo đăng ký.
Quý khách có dùng cho một người được không?
Được. Quý khách dùng cho một người hay nhiều người đều đúng, ví dụ kính mời quý khách lên xe. Quý vị thường dùng cho nhiều người, khi nói trước đám đông; với một người, dùng quý khách, anh, chị, ông, bà.
Nói quý anh chị có thừa không?
Không thừa. Quý anh chị là cách nói kính khi gọi nhiều người cùng lúc, phổ biến trong thư công việc và lời phát biểu. Chỉ cần nhớ cụm này hướng tới người nghe, không dùng để chỉ nhóm của mình.
Có thể dùng quý danh trong tin nhắn bán hàng không?
Được, nhưng nghe khá khách sáo. Nhiều cửa hàng chọn cách hỏi nhẹ hơn như cho em xin tên anh chị. Quý danh hợp với khách sạn, nhà hàng sang, sự kiện trang trọng, nơi giọng lễ tân là một phần của dịch vụ.
Quê quán và quý quán có phải là một?
Cùng chỉ quê gốc, chỉ khác lời kính. Quê quán trung tính, dùng trong giấy tờ và khi nói về mình. Quý quán là lời kính, chỉ dùng khi hỏi hoặc nói về quê của người đối diện.