Yếu tố -học 學 đặt sau tên một đối tượng để gọi môn khoa học nghiên cứu đối tượng ấy: tâm lý là đời sống tinh thần của con người, tâm lý học là ngành khoa học nghiên cứu nó; kinh tế là hoạt động sản xuất, trao đổi, kinh tế học là môn nghiên cứu hoạt động ấy. Vì thế khi nói về chính hiện tượng thì không thêm -học; khi nói về môn học, ngành nghiên cứu, cách tiếp cận khoa học thì mới thêm.
Lỗi phổ biến đi theo hai chiều: thêm -học vào chỗ đang nói về hiện tượng ("tâm lý học của trẻ thay đổi") và bỏ -học ở chỗ đang nói về môn khoa học ("bằng cử nhân tâm lý" vẫn được chấp nhận rộng, nhưng có ngữ cảnh cần chặt hơn). Bài này đi qua cơ chế, các cặp hay lẫn và những trường hợp mà chính từ -học lại chỉ cả đối tượng.
Chữ học 學 và khuôn X-học
Chữ học 學 nghĩa gốc là học, bắt chước để biết; mở rộng thành học vấn, môn học, học phái. Khi đứng sau một danh từ, -học mang nghĩa "môn học về X, khoa học về X". Đây là khuôn tạo tên ngành rất năng suất: xã hội học (khoa học về xã hội), ngôn ngữ học (về ngôn ngữ), dân tộc học, khảo cổ học, động vật học, thực vật học.
Phần đứng trước -học là đối tượng nghiên cứu, nên cả từ trả lời câu hỏi "ngành nào?", không trả lời câu hỏi "cái gì đang xảy ra?". Câu đúng (ví dụ tự đặt): "Em đăng ký học ngành xã hội học." Câu sai: "Xã hội học ở thành phố này đang thay đổi nhanh." Ý ở đây là xã hội thay đổi, không phải ngành khoa học thay đổi; câu đúng là "Xã hội ở thành phố này…" hoặc "Đời sống xã hội ở thành phố này…".
Có những tên ngành không mang -học hoặc mang -học tuỳ ý: toán và toán học, vật lý và vật lý học, lịch sử và sử học. Ở đây tên ngắn đã đủ chỉ môn học trong nhà trường, còn tên có -học trang trọng hơn, dùng khi nói về ngành khoa học. Không có quy định chặt, chỉ có thói quen theo ngữ cảnh.
Các cặp hay lẫn: hiện tượng và môn khoa học
Bảng sau đặt hiện tượng và ngành nghiên cứu cạnh nhau, kèm câu đúng tự đặt:
| Hiện tượng | Ngành khoa học | Câu đúng (ví dụ tự đặt) |
|---|---|---|
| Tâm lý | Tâm lý học | Tâm lý của trẻ tuổi dậy thì hay dao động. / Chị ấy học thạc sĩ tâm lý học. |
| Kinh tế | Kinh tế học | Kinh tế tỉnh tăng trưởng chậm lại. / Giáo trình kinh tế học vi mô có ba phần. |
| Xã hội | Xã hội học | Xã hội đô thị có nhiều kiểu gia đình mới. / Nhóm xã hội học khảo sát 300 hộ. |
| Ngôn ngữ | Ngôn ngữ học | Ngôn ngữ của giới trẻ thay đổi nhanh. / Ngôn ngữ học phân biệt âm vị và âm tố. |
| Sinh lý (chức năng của cơ thể) | Sinh lý học | Sinh lý tuổi già làm giấc ngủ ngắn lại. / Môn sinh lý học học ở năm thứ hai. |
| Khí hậu | Khí hậu học | Khí hậu miền Trung khắc nghiệt. / Khí hậu học dùng chuỗi số liệu dài nhiều thập kỷ. |
Câu sai điển hình: "Nhiều phụ huynh chưa hiểu tâm lý học của con." Phụ huynh cần hiểu tâm lý của con, không cần hiểu một ngành khoa học; câu đúng bỏ -học. Ngược lại: "Anh ấy tốt nghiệp ngành tâm lý" vẫn được hiểu và rất phổ biến, nhưng trên văn bằng, hồ sơ, tên ngành chính xác thường có -học.
Riêng "tâm lý" còn được dùng như tính từ trong khẩu ngữ: "anh ấy rất tâm lý" nghĩa là biết thông cảm, chiều ý người khác. Cách nói này đã phổ biến và nhiều người chấp nhận trong lời nói; "anh ấy rất tâm lý học" thì không có nghĩa.
Khi chính từ -học lại chỉ cả đối tượng
Văn học. Văn học vừa là ngành nghiên cứu, vừa là toàn bộ tác phẩm văn chương của một dân tộc, một thời: "văn học Việt Nam thế kỷ XX", "nền văn học". Ở đây -học không còn giữ nghĩa "môn khoa học" thuần tuý. Khi muốn nói riêng về tác phẩm, cái đẹp của câu chữ, nhiều người dùng "văn chương" để tránh mơ hồ.
Triết học. Triết học vừa là môn học, vừa là hệ tư tưởng: "triết học Hy Lạp cổ đại". Không có từ "triết" đứng riêng để chỉ đối tượng như tâm lý hay kinh tế; vì thế triết học gánh cả hai nghĩa.
Hoá học, sinh học. Hoá học là ngành nghiên cứu chất và biến đổi của chất; nhưng "phản ứng hoá học", "tính chất hoá học" dùng hoá học như tính từ chỉ thuộc về chất. Không có gì sai, chỉ cần lưu ý rằng hoá chất mới là chất, hoá học không phải chất. Câu sai (ví dụ tự đặt): "Kho chứa nhiều hoá học dễ cháy." Câu đúng: "Kho chứa nhiều hoá chất dễ cháy."
Y học và y khoa. Y học là khoa học về bệnh tật và chữa bệnh; y khoa vốn là khoa y, ngành y trong trường đại học, nay dùng gần như đồng nghĩa với y học. "Bác sĩ đa khoa", "bằng y khoa", "tiến bộ y học" là các cụm quen thuộc, đổi chéo đôi khi vẫn được hiểu nhưng nghe lạ tai.
Thêm -học thừa và bỏ -học thiếu: các câu thường gặp
Lỗi thêm thừa hay xuất hiện khi người viết muốn câu nghe "có tính khoa học". Câu sai (ví dụ tự đặt): "Cần nghiên cứu kinh tế học của các hộ trồng cà phê." Đối tượng nghiên cứu là kinh tế của hộ (thu nhập, chi phí, vốn), nên câu đúng là "nghiên cứu kinh tế hộ trồng cà phê". Thêm -học vào làm câu thành "nghiên cứu một ngành khoa học của hộ trồng cà phê", không có nghĩa.
Lỗi bỏ thiếu ít nghiêm trọng hơn vì người đọc vẫn hiểu, nhưng có những chỗ cần chặt: tên học phần, tên ngành trên văn bằng, tên khoa trong trường, tên tạp chí chuyên ngành. "Khoa Tâm lý" trên biển hiệu và "Khoa Tâm lý học" trong quyết định thành lập có thể cùng tồn tại; khi viết văn bản chính thức, bạn nên dùng đúng tên trong quyết định.
Thêm một lỗi khác là gắn -học vào những từ chỉ hoạt động thường ngày để tạo vẻ hài hước hoặc làm sang: "cà phê học", "ăn uống học". Trong bài viết giải trí, đây là lối chơi chữ có chủ ý, người đọc hiểu là đùa. Trong văn bản nghiêm túc, đừng tự đặt tên ngành; nếu cần nói đến một hướng nghiên cứu mới, hãy dùng tên đã được giới chuyên môn dùng và giải thích một lần.
Học, học thuật, khoa học: khi chữ học đứng ở vị trí khác
Chữ học không chỉ là hậu tố. Khi đứng đầu hoặc ghép với chữ khác, nó tạo những từ mà người viết hay đổi chỗ cho nhau:
| Từ | Nghĩa từng chữ | Nghĩa và chỗ hay lẫn |
|---|---|---|
| Khoa học | khoa 科: loại, ngành; học: môn học | Hệ thống tri thức có phương pháp kiểm chứng; không dùng thay cho "hợp lý" trong mọi câu |
| Học thuật | học: học vấn; thuật 術: cách làm, nghề | Thuộc về nghiên cứu, giảng dạy chuyên sâu: hội thảo học thuật, văn phong học thuật |
| Học vấn | học: học; vấn 問: hỏi | Vốn hiểu biết có được qua học tập; không đồng nghĩa với bằng cấp |
| Học phái | học: học thuyết; phái 派: nhánh | Một trường phái tư tưởng, khoa học; khác "trường phái nghệ thuật" |
Một câu hay gặp là "cách làm này rất khoa học" theo nghĩa "có trật tự, hợp lý". Cách dùng này phổ biến và được chấp nhận trong lời nói. Trong văn bản nghiên cứu, khoa học nên dành cho nghĩa chặt: có giả thuyết, có phương pháp, có kiểm chứng; với nghĩa "ngăn nắp, hợp lý", dùng từ thẳng hơn như "có hệ thống", "hợp lý".
Những tên ngành hay bị viết sai hoặc viết lẫn
Dưới đây là những tên ngành, môn học mà người viết hồ sơ, giới thiệu bản thân hay viết sai nhất, kèm cách viết được dùng rộng rãi:
- Kinh tế học là môn khoa học; kinh tế là tên khối ngành rộng trong trường đại học (ngành kinh tế, khoa kinh tế). Cả hai đều xuất hiện trên văn bằng tuỳ trường.
- Luật học và luật: "cử nhân luật", "thạc sĩ luật học" đều gặp trong thực tế; ghi theo văn bằng.
- Ngôn ngữ học là khoa học về ngôn ngữ; ngôn ngữ Anh, ngôn ngữ Trung Quốc là tên ngành học một ngoại ngữ, không mang -học. Đừng ghi "ngôn ngữ học Anh" khi văn bằng ghi "Ngôn ngữ Anh".
- Sử học và lịch sử: trong nhà trường phổ thông là môn lịch sử; ở đại học có ngành lịch sử hoặc sử học tuỳ nơi.
- Địa lý là môn học quen thuộc; địa chất học là ngành khác hẳn, nghiên cứu cấu tạo và lịch sử vỏ Trái Đất. Hai từ cùng chữ địa nhưng không thay nhau được.
- Dược học và dược: ngành đào tạo dược sĩ thường ghi là "Dược học"; "ngành dược" là cách nói rộng chỉ cả lĩnh vực sản xuất, kinh doanh thuốc.
Nguyên tắc chung: tên ngành trên giấy tờ do cơ sở đào tạo quyết định và có danh mục chính thức. Khi viết hồ sơ, sơ yếu lý lịch hay bài giới thiệu, chép đúng tên trên văn bằng là cách tránh sai chắc chắn nhất, dù tên đó có hay không có -học.
Ba câu hỏi để quyết định có thêm -học hay không
Trước khi viết một từ có thể mang hoặc không mang -học, hãy tự hỏi lần lượt:
- Mình đang nói về hiện tượng, trạng thái (tâm lý của khách hàng, kinh tế của tỉnh) hay về một ngành nghiên cứu, môn học (học tâm lý học, giáo trình kinh tế học)? Hiện tượng thì không thêm -học.
- Nếu là ngành, đây là văn bản chính thức (hồ sơ, quyết định, tên học phần) hay lời nói thường? Văn bản chính thức thì dùng đúng tên được ghi trong văn bằng, quyết định.
- Từ đó có thuộc nhóm đặc biệt như văn học, triết học, hoá học, nơi -học đã mang nghĩa rộng hơn môn khoa học không? Nếu có, kiểm xem mình có đang lẫn với từ gần âm như văn chương, hoá chất không.
Với ba câu hỏi này, phần lớn câu sai kiểu "tâm lý học của con" hay "nghiên cứu kinh tế học của hộ" sẽ lộ ra ngay ở bước đầu. Phần còn lại là thói quen theo từng ngành, cần tra khi gặp.
Câu hỏi thường gặp
Ghi "cử nhân tâm lý" hay "cử nhân tâm lý học" trên hồ sơ?
Hãy ghi đúng như trên văn bằng của bạn, vì tên ngành do cơ sở đào tạo quy định. Nhiều văn bằng ghi "Tâm lý học"; nếu văn bằng ghi khác thì giữ nguyên. Trong lời giới thiệu thân mật, "học tâm lý" vẫn được hiểu bình thường.
Vì sao nói "vật lý" chứ ít nói "vật lý học"?
Vật lý 物理 nghĩa gốc là lẽ của vật, tự nó đã được dùng làm tên môn học từ lâu, nên không cần thêm -học. "Vật lý học" vẫn đúng và hay gặp trong văn bản trang trọng, sách lịch sử khoa học. Hai cách cùng tồn tại, khác nhau ở mức trang trọng.
"Sinh học" và "sinh vật học" có khác nhau không?
Trong tiếng Việt hiện nay, hai từ gần như đồng nghĩa, cùng chỉ khoa học về sự sống. "Sinh học" là cách gọi phổ biến trong nhà trường và báo chí; "sinh vật học" gặp nhiều hơn trong sách cũ. Không nên lẫn với "sinh lý", vốn chỉ chức năng của cơ thể sống.
Viết "tâm lý học đám đông" hay "tâm lý đám đông" mới đúng?
Cả hai đều có nghĩa nhưng khác nhau. Tâm lý đám đông là hiện tượng: cách con người suy nghĩ, hành xử khi ở trong đám đông. Tâm lý học đám đông là lĩnh vực nghiên cứu hiện tượng ấy, và cũng là tên dịch của một số sách kinh điển. Dùng theo việc bạn đang nói đến hiện tượng hay môn nghiên cứu.
Văn học và văn chương khác nhau thế nào?
Văn học bao gồm cả ngành nghiên cứu lẫn toàn bộ tác phẩm, tác giả, trào lưu của một nền văn hoá. Văn chương thiên về tác phẩm và cái đẹp của lời văn: "văn chương trau chuốt". Trong nhiều câu, hai từ đổi được cho nhau, nhưng "nền văn học" tự nhiên hơn "nền văn chương".
Tự đặt tên ngành bằng -học cho một lĩnh vực mới có được không?
Về ngôn ngữ thì khuôn X-học cho phép, và nhiều tên ngành mới đã ra đời theo cách này. Nhưng trong văn bản học thuật, hãy dùng tên đã được cộng đồng chuyên môn chấp nhận, kèm thuật ngữ gốc nếu là ngành dịch từ tiếng nước ngoài. Tự đặt tên dễ khiến người đọc nghĩ đó là một ngành đã có từ lâu.