SoDung.comSở Dụng
Từ trong lời chúc, lời chia buồn, xưng hô

Thượng thọ, đại thọ là bao nhiêu tuổi: nghĩa chữ và lỗi hay gặp trên thiệp

Thượng thọ, đại thọ là tên gọi các mốc tuổi cao, nhưng mỗi nơi tính một kiểu. Nghĩa chữ, các cách chia mốc, mừng – khao – chúc thọ khác nhau và cách ghi thiệp rõ ràng.

Large Vietnamese family seen from behind gathered in a courtyard in Nam Dinh around an elderly woman in a red ao dai seated in a carved wooden chair, festive daylight

Thượng thọ và đại thọ đều là tên gọi các mốc tuổi cao, nhưng không có một bảng tuổi duy nhất dùng chung cả nước. Theo một cách chia được dẫn nhiều từ sách xưa, hạ thọ là 60, trung thọ là 80, thượng thọ là 100. Trong khi đó, ở nhiều làng Việt hiện nay, thượng thọ thường dùng cho tuổi 80 hoặc 90, còn đại thọ dành cho tuổi 90 hoặc 100. Vì vậy câu hỏi "thượng thọ là bao nhiêu tuổi" có câu trả lời đúng nhất là: tuỳ lệ nơi bạn sống.

Chỗ hay sai không nằm ở con số, mà ở việc dùng tên mốc khi không thống nhất: thiệp ghi "đại thọ" cho cụ 70 tuổi, băng rôn ghi "thượng thọ" trong khi họ hàng hiểu là mốc khác. Bài này tách nghĩa các chữ, nêu những cách chia mốc thường gặp, phân biệt mừng thọ, khao thọ, chúc thọ, và gợi ý cách ghi thiệp để không ai phải đoán.

Nghĩa từng chữ

Các tên mốc tuổi được ghép từ chữ thọ với một chữ chỉ thứ bậc. Hiểu chữ đi kèm giúp hiểu vì sao có nhiều cách chia.

ChữChữ HánNghĩaTrong tên mốc
Thọ壽sống lâu, tuổi giàmọi tên mốc
Hạ下dưới, bậc thấphạ thọ: bậc thọ đầu tiên
Trung中giữatrung thọ: bậc giữa
Thượng上trên, bậc caothượng thọ: bậc cao
Đại大lớnđại thọ: thọ lớn, tuổi rất cao
Tuần旬mười (năm), một chụclục tuần 60, thất tuần 70, bát tuần 80, cửu tuần 90

Hạ, trung, thượng là ba bậc dưới, giữa, trên, nên ghép với thọ thành ba bậc tuổi già. Đại thọ không nằm trong bộ ba ấy; nó chỉ có nghĩa chung là thọ lớn, nên mỗi nơi gán cho một mốc khác nhau. Trong tiếng Hán hiện đại, đại thọ còn được dùng để chỉ những lần mừng sinh nhật tròn chục của người cao tuổi, chứ không gắn với một con số cố định.

Còn các tên lục tuần, thất tuần, bát tuần, cửu tuần thì rõ ràng tuyệt đối: tuần là mười năm, lục tuần là sáu mươi. Vì vậy, muốn ghi chính xác, dùng tên theo tuần an toàn hơn dùng hạ, trung, thượng, đại.

Những cách chia mốc thường gặp

Bảng dưới gom các cách chia hay được nhắc đến. Không cách nào là chuẩn duy nhất; đây là để bạn biết vì sao hai người cùng nói thượng thọ mà nghĩ đến hai con số khác nhau.

Cách chiaHạ thọTrung thọThượng thọGhi chú
Theo một đoạn sách xưa hay được dẫn6080100thường được dẫn từ sách Trang Tử
Cách chia gặp ở nhiều làng Bắc Bộ trước đây60 hoặc 7070 hoặc 8080 hoặc 90mỗi làng một lệ, gắn với việc lên lão
Cách hiểu phổ biến hiện nay(ít dùng)(ít dùng)80 – 90đại thọ thường dành cho 90 hoặc 100

Lý do có nhiều cách chia khá dễ hiểu. Ngày xưa tuổi thọ trung bình thấp, sống đến 60 đã là thọ. Nay nhiều người sống qua 80, 90, nên các làng dần nâng mốc mừng thọ và mốc gọi thượng thọ. Có nơi còn đổi lệ trong vài chục năm gần đây.

Vì vậy, khi ai đó nói "năm nay mừng thượng thọ ông", câu hỏi lịch sự là "ông năm nay bao nhiêu tuổi ạ?", thay vì đoán theo bảng của mình. Khi chính bạn soạn thiệp, nên ghi kèm số tuổi.

Mừng thọ, khao thọ, chúc thọ: ba động từ, ba vai

Mừng thọ là việc của con cháu. Con cháu tổ chức để mừng ông bà, cha mẹ sống thọ. "Lễ mừng thọ bà nội 90 tuổi" là cách nói đúng và phổ biến nhất.

Khao thọ là việc của người được mừng. Khao là đãi, thết đãi. Theo lệ cũ ở nhiều làng, người đến tuổi thọ làm cỗ khao làng, khao họ để báo mình đã lên lão. Ngày nay khao thọ ít gặp hơn, thường thay bằng con cháu đứng ra tổ chức, nhưng từ này vẫn đúng khi chính cụ đứng ra đãi.

Chúc thọ là việc của khách và con cháu khi dâng lời chúc. Chúc thọ là nói lời chúc sống lâu, mạnh khoẻ. Trong lễ mừng thọ, phần con cháu lần lượt lên chúc thọ ông bà thường là phần cảm động nhất.

Lễ thượng thọ của làng khác lễ mừng thọ trong nhà. Ở nhiều nơi, hội người cao tuổi hoặc làng tổ chức lễ chung cho các cụ đến mốc trong năm, con cháu còn làm thêm lễ riêng ở nhà. Khi kể lại, nói rõ đó là lễ của làng hay của gia đình để người nghe khỏi lẫn.

Thượng thọ, đại thọ là danh từ, không phải động từ. Viết "lễ mừng thượng thọ" là đúng; viết "con cháu thượng thọ ông" là sai vì thượng thọ không phải hành động.

Câu sai – câu đúng trên thiệp và băng rôn

Các câu dưới đây là ví dụ giả định. Mục tiêu là câu rõ nghĩa với mọi người đọc, kể cả họ hàng ở vùng khác.

Câu chưa ổnNên viếtVì sao
Lễ mừng đại thọ ông nội 70 tuổi.Lễ mừng thọ ông nội 70 tuổi (thất tuần).Ít nơi gọi 70 là đại thọ; ghi số tuổi và thất tuần thì rõ.
Con cháu khao thọ bà ngoại.Con cháu mừng thọ bà ngoại.Khao thọ là người được mừng đứng ra đãi.
Kính mời đến dự thượng thọ của cụ.Kính mời đến dự lễ mừng thượng thọ của cụ, tròn 90 tuổi.Thượng thọ là mốc tuổi, cần có lễ mừng; thêm số tuổi để tránh hiểu theo mốc khác.
Chúc ông hưởng thọ trăm tuổi.Chúc ông sống lâu trăm tuổi, luôn mạnh khoẻ.Hưởng thọ là từ của cáo phó, dùng trong lời chúc nghe như điềm gở.
Mừng thọ bát tuần 80 tuổi.Mừng thọ bát tuần. / Mừng thọ 80 tuổi.Bát tuần đã là 80, ghi cả hai hơi thừa; trên băng rôn chọn một.

Dòng thứ tư là lỗi gây khó xử nhất. Hưởng thọ chỉ dùng cho người đã mất; phần phân biệt hưởng thọ với hưởng dương có bài riêng trong danh mục này. Dòng cuối thì không nghiêm trọng: trên thiệp mời, ghi bát tuần kèm (80 tuổi) trong ngoặc là cách nhiều gia đình chọn để người trẻ cũng hiểu.

Tính tuổi mừng thọ theo âm hay dương lịch

Tuổi mừng thọ ở nhiều gia đình được tính theo tuổi âm, tức tuổi mụ: sinh ra đã tính một tuổi, mỗi Tết âm lịch thêm một tuổi. Theo cách này, một cụ sinh năm 1947 sẽ tròn 80 tuổi âm vào năm 2026, sớm hơn một hai năm so với tuổi theo giấy khai sinh. Nhiều làng tổ chức mừng thọ tập thể vào dịp đầu năm âm lịch cho tất cả các cụ đến mốc trong năm đó, nên tính theo tuổi âm là tiện nhất.

Có gia đình lại chọn mừng thọ đúng ngày sinh nhật theo dương lịch, nhất là ở thành phố, khi con cháu ở xa chỉ về được vào dịp cuối tuần gần sinh nhật. Cả hai cách đều phổ biến. Điều cần là cả nhà thống nhất từ đầu, để thiệp mời, băng rôn, lời phát biểu cùng một con số.

Khi trong họ có người phân vân, hỏi các cụ trong làng đã mừng thọ theo cách nào. Ví dụ giả định: ở một xã thuộc Ninh Bình, hội người cao tuổi tổ chức mừng thọ chung vào mồng bốn Tết cho các cụ tròn 70, 75, 80, 85, 90 tuổi âm; gia đình nào cũng theo lịch ấy, rồi tổ chức thêm bữa cơm riêng trong nhà.

Mốc tuổi 75, 85, 95 cũng được mừng ở không ít nơi, thường gọi chung là mừng thọ mà không dùng tên riêng như thượng thọ hay đại thọ. Đó cũng là lý do ghi số tuổi luôn rõ hơn ghi tên mốc.

Những từ hay đi cùng trong lễ mừng thọ

Lễ mừng thọ kéo theo cả một lớp từ Hán Việt và thuần Việt. Phần lớn đều dùng đúng; vài từ hay bị hiểu lệch:

  • Lên lão: theo lệ nhiều làng cũ, người đến tuổi nhất định được vào hàng lão, ngồi chiếu trên trong đình, miễn một số việc làng. Lễ mừng thọ đầu tiên thường gắn với lúc lên lão.
  • Trường thọ: sống lâu dài. Dùng trong lời chúc: "chúc ông bà mạnh khoẻ, trường thọ". Đây là lời chúc, không phải tên mốc tuổi.
  • Bách tuế: trăm tuổi. Mừng thọ bách tuế là mừng cụ tròn trăm tuổi, mốc hiếm và được nhiều làng tổ chức trang trọng nhất.
  • Thất thập cổ lai hy: bảy mươi tuổi xưa nay hiếm, một câu thơ của Đỗ Phủ thường được nhắc khi mừng thọ 70. Ngày nay 70 không còn hiếm, nhưng câu này vẫn được dùng như lời chúc tụng.
  • Chữ thọ: chữ Hán 壽 viết cách điệu, hay treo trên phông, thêu trên khăn, in trên bánh. Chữ này dùng cho mừng thọ, không dùng cho đám cưới.
  • Áo thọ, khăn thọ: áo, khăn màu đỏ hoặc vàng con cháu sắm cho ông bà mặc trong ngày mừng thọ ở nhiều vùng.

Chỗ hay lệch là dùng trường thọ như tên mốc ("mừng trường thọ 80 tuổi") hay dùng bách tuế cho tuổi 90. Trường thọ là lời chúc, bách tuế là đúng một trăm. Muốn nói chung các mốc, cứ dùng "mừng thọ" kèm số tuổi.

Cách ghi thiệp mừng thọ để không ai phải đoán

Năm bước dưới đây giúp tờ thiệp vừa trang trọng vừa rõ nghĩa:

  1. Hỏi người lớn trong họ: quê mình mừng thọ từ tuổi nào, gọi các mốc ra sao, tính tuổi âm hay dương.
  2. Dùng cụm "lễ mừng thọ" làm tên chính, vì cụm này không gây hiểu lầm ở bất kỳ vùng nào.
  3. Ghi số tuổi rõ ràng, có thể kèm tên theo tuần: "mừng thọ tròn 80 tuổi (bát tuần)".
  4. Chỉ dùng thượng thọ, đại thọ nếu gia đình chắc theo lệ địa phương; khi đó vẫn kèm số tuổi.
  5. Kiểm lại các câu chúc in trên thiệp, bỏ những chữ của cáo phó như hưởng thọ.

Câu tự đặt để luyện: "Tết này con cháu về Hà Tĩnh mừng thọ bà nội tròn 90 tuổi; ở làng gọi là đại thọ, bà đứng ra khao họ một mâm, còn con cháu lần lượt chúc thọ bà." Một câu đủ ba động từ, mỗi từ đúng vai.

Câu hỏi thường gặp

Mừng thọ 60 tuổi có còn hợp không?

Vẫn có gia đình mừng thọ 60, nhất là khi ông bà về hưu, nhưng nhiều nơi đã nâng mốc mừng thọ lên 70. Không có quy định nào; gia đình theo lệ quê mình và mong muốn của ông bà. Có người 60 tuổi còn đi làm, không muốn được gọi là cụ.

Thượng thọ có phải luôn là 100 tuổi không?

Không. Có một cách chia trong sách xưa đặt thượng thọ ở 100 tuổi, nhưng ở Việt Nam hiện nay thượng thọ thường dùng cho 80 hoặc 90 tuổi, tuỳ nơi. Vì vậy trên thiệp, ghi kèm số tuổi là cách tránh hiểu lầm.

Đại thọ khác thượng thọ thế nào?

Thượng thọ là bậc trên trong bộ ba hạ, trung, thượng. Đại thọ chỉ có nghĩa là thọ lớn, không thuộc bộ ba đó, nên mỗi nơi gán cho một mốc. Ở nhiều nơi đại thọ dành cho tuổi rất cao, 90 hoặc 100.

Khao thọ có còn dùng được không?

Còn, khi chính người được mừng đứng ra đãi họ hàng, làng xóm. Nếu con cháu tổ chức thì dùng mừng thọ cho đúng vai. Nhiều nơi cả hai cùng xảy ra: con cháu lo lễ, cụ có lời cảm ơn và mời mọi người dùng cơm.

Mừng thọ người đã mất có được không?

Không dùng mừng thọ cho người đã mất. Ngày tưởng nhớ người đã mất là ngày giỗ. Nếu người thân mất đúng năm định mừng thọ, gia đình thường chuyển sang làm giỗ và ghi trên cáo phó hưởng thọ kèm số tuổi.

Có nên ghi chữ thọ bằng chữ Hán trên phông nền không?

Đó là lựa chọn trang trí, nhiều gia đình thích. Nếu dùng, nên lấy mẫu chữ từ nguồn đáng tin và nhờ người biết chữ Hán xem lại, vì chữ thọ có nhiều biến thể; nét sai trên phông lớn rất dễ bị nhìn thấy.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138