SoDung.comSở Dụng
Từ y tế, sức khoẻ hay nhầm

Truyền nhiễm, lây nhiễm, lây truyền: ba cách nói về bệnh lây và chỗ dễ dùng lẫn

Bệnh truyền nhiễm là tên một nhóm bệnh, lây nhiễm hay đi với nguy cơ và đường lây, lây truyền tả đường đi của mầm bệnh. Nghĩa chữ nhiễm, câu sai – câu đúng.

Nurse in a white uniform washing hands at a steel sink in a provincial hospital corridor in Can Tho, viewed from behind, cool fluorescent light and green wall tiles

Truyền nhiễm là tính chất của một nhóm bệnh có thể chuyền từ người hoặc vật này sang người khác, và “bệnh truyền nhiễm” là tên gọi cố định của nhóm đó; lây nhiễm thường dùng để nói về việc, nguy cơ hay mức độ lây; lây truyền tả con đường mầm bệnh đi từ nguồn sang người. Ba từ cùng xoay quanh chuyện “lây”, chỉ khác ở chỗ đứng trong câu.

Chỗ dễ sai không nằm ở nghĩa gốc mà ở việc ghép: “bệnh lây truyền nhiễm”, “truyền nhiễm cho cả nhà”, “bệnh nhiễm trùng nên chắc lây”. Bài này tách nghĩa chữ truyền, chữ nhiễm, đặt câu ví dụ tự soạn và chỉ ra vài cặp dễ lẫn đứng sát bên: nhiễm bệnh – phát bệnh, nhiễm trùng – truyền nhiễm. Bài chỉ giải nghĩa từ, không thay cho hướng dẫn phòng bệnh của cơ quan y tế.

Nghĩa từng chữ

Trong ba từ, chỉ có truyền và nhiễm là chữ Hán; chữ lây là từ thuần Việt. Hai từ lây nhiễm, lây truyền vì vậy là từ ghép lai giữa một chữ Việt và một chữ Hán, kiểu ghép rất phổ biến trong tiếng Việt.

Yếu tốGốcNghĩaGặp trong từ quen
truyềnHán 傳trao, chuyền từ chỗ này sang chỗ kháctruyền thống, truyền đạt, di truyền
nhiễmHán 染nhuộm, thấm vào, bị dính vàoô nhiễm, nhiễm độc, nhiễm thói xấu
lâythuần Việttruyền sang, lan sang người kháclây bệnh, lây cái vui, vạ lây

Chữ nhiễm gốc là nhuộm: vải nhúng vào thuốc nhuộm thì màu thấm vào. Từ đó nó chỉ việc bị một thứ từ ngoài thấm vào mình, tốt cũng có mà xấu cũng có: nhiễm lạnh, nhiễm độc, nhiễm thói quen. Trong y học, nhiễm là mầm bệnh vào được cơ thể. Truyền nhiễm 傳染 vì vậy là “chuyền sang và thấm vào”, đúng hình ảnh một bệnh đi từ người này sang người khác.

Từ 傳染 cũng là từ thông dụng trong tiếng Trung với nghĩa lây, truyền bệnh, nên đây là một trong những từ Hán Việt giữ nghĩa khá sát với gốc.

Bệnh truyền nhiễm: một tên gọi cố định

“Bệnh truyền nhiễm” là cụm danh từ đã thành thuật ngữ, chỉ nhóm bệnh do tác nhân sống như virus, vi khuẩn, ký sinh trùng, nấm gây ra và có khả năng lây. Việt Nam có luật riêng mang tên Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm, trong đó các bệnh được xếp nhóm theo mức nguy hiểm; danh mục và cách xếp nhóm cụ thể bạn cần tra văn bản hiện hành, vì có thể được cập nhật.

Khi đã là tên gọi, cụm này nên giữ nguyên. Viết “bệnh lây truyền nhiễm” là chồng hai từ lên nhau; viết “bệnh có tính truyền nhiễm cao” thì nghe hơi cứng nhưng dùng được. Câu tự nhiên hơn là “bệnh dễ lây” hoặc “bệnh lây nhanh”.

Truyền nhiễm hiếm khi dùng làm động từ có tân ngữ. “Anh ấy truyền nhiễm cúm cho cả phòng” nghe gượng; người Việt nói “anh ấy lây cúm cho cả phòng” hoặc “cả phòng bị lây cúm từ anh ấy”. Đó là một mẹo nhỏ: truyền nhiễm sống tốt nhất ở vị trí tính chất (bệnh truyền nhiễm, khoa truyền nhiễm), còn hành động thì giao cho chữ lây.

Nghĩa bóng của truyền nhiễm cũng ít gặp. Muốn nói tiếng cười, sự hào hứng lan sang người khác, người ta dùng “lây”, “lan”, “truyền cảm hứng”. “Nụ cười truyền nhiễm” là cách dịch sát từ tiếng Anh, dùng được trong văn vui nhưng dễ gợi liên tưởng bệnh tật.

Lây nhiễm và lây truyền: chỗ đứng trong câu

Lây nhiễm hay đi với nguy cơ và phòng ngừa. Nguy cơ lây nhiễm, phòng lây nhiễm, kiểm soát lây nhiễm, lây nhiễm chéo trong cơ sở y tế. Từ này nhấn vào việc lây xảy ra và việc ngăn nó. Câu tự đặt: “Dụng cụ dùng chung không được khử khuẩn là nguồn lây nhiễm chéo giữa các khách.”

Lây truyền hay đi với đường lây. Lây truyền qua đường hô hấp, lây truyền qua đường máu, lây truyền từ mẹ sang con. Từ này tả con đường đi của mầm bệnh. Trong văn bản chuyên môn có cụm cố định “bệnh lây truyền qua đường tình dục”; nên giữ nguyên cụm, không đổi thành “bệnh truyền nhiễm qua đường tình dục”.

Bệnh không lây nhiễm. Đây cũng là một thuật ngữ cố định, chỉ nhóm bệnh như tim mạch, ung thư, đái tháo đường, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Người viết hay đổi thành “bệnh không truyền nhiễm”; nghĩa vẫn hiểu được, nhưng tài liệu y tế tiếng Việt phổ biến dùng “không lây nhiễm”, nên bạn theo đúng cách đó khi viết chuyên đề.

Hai từ thay được trong nhiều câu. “Nguy cơ lây truyền” và “nguy cơ lây nhiễm” đều gặp, nghĩa gần như nhau. Không cần căng thẳng chọn một; chỉ cần thống nhất trong một bài và giữ nguyên các cụm đã thành thuật ngữ.

Nhiễm bệnh, phát bệnh, mắc bệnh: ba trạng thái khác nhau

Một lỗi tinh tế nhưng quan trọng là coi người nhiễm và người bệnh là một. Nhiễm là mầm bệnh đã vào cơ thể; phát bệnh là bắt đầu có biểu hiện; mắc bệnh là cách nói chung cho việc đang có bệnh. Có người nhiễm mà không có triệu chứng, có người nhiễm rồi một thời gian dài mới phát bệnh. Viết lẫn ba trạng thái này dễ khiến người đọc hoảng sợ không cần thiết hoặc kỳ thị người khác.

Ví dụ rõ nhất là cách nói về HIV. “Người nhiễm HIV” và “người bệnh AIDS” là hai cách gọi khác nhau: HIV là tên virus, AIDS là giai đoạn bệnh khi hệ miễn dịch đã suy giảm nặng. Viết “bệnh nhân HIV” hay “người bị AIDS” cho mọi trường hợp vừa không chính xác vừa nặng nề. Tài liệu truyền thông y tế thường khuyên dùng cách gọi đặt con người lên trước: người nhiễm HIV, người sống chung với HIV.

Cặp “nhiễm” và “lây” cũng ngược chiều nhau: người nhận thì nhiễm, người cho thì lây sang. “Cậu bé nhiễm thuỷ đậu từ bạn cùng lớp” và “bạn cùng lớp lây thuỷ đậu cho cậu bé” nói cùng một chuyện từ hai phía. Câu “cậu bé lây nhiễm thuỷ đậu” không sai nhưng mơ hồ: không rõ cậu bé là người nhận hay người truyền.

Nhiễm trùng không đồng nghĩa với truyền nhiễm

Nhiễm trùng là mầm bệnh xâm nhập và gây tổn thương. Nhiễm trùng, nhiễm khuẩn chỉ việc vi sinh vật vào một chỗ trên cơ thể và gây hại: nhiễm trùng vết thương, nhiễm trùng đường tiết niệu. Chữ này nói chuyện bên trong một cơ thể, không tự nói gì về việc có chuyền sang người khác hay không.

Không phải nhiễm trùng nào cũng dễ lây từ người sang người. Một vết thương bị nhiễm trùng do vi khuẩn trên da của chính người đó thường không làm người ngồi cạnh mắc bệnh theo kiểu cảm cúm. Nếu viết “bị nhiễm trùng nên phải cách ly cả nhà” là đã nhảy từ chữ nhiễm sang chữ truyền nhiễm. Việc có cần cách ly hay không do nhân viên y tế quyết định theo từng bệnh.

Vì sao dễ lẫn. Cả hai đều có chữ nhiễm và đều liên quan vi sinh vật. Nhưng truyền nhiễm có thêm chữ truyền, tức có bước chuyền sang người khác; nhiễm trùng thì không. Nhìn chữ thứ nhất là đủ phân biệt.

Viết sao cho an toàn. Khi kể tình trạng của mình hay người thân, nói rõ chỗ bị (vết mổ, họng, đường tiểu) thay vì chỉ nói “bị nhiễm trùng”. Còn câu hỏi “có lây không” nên hỏi thẳng người khám, vì câu trả lời phụ thuộc tác nhân và đường lây cụ thể.

Câu sai, câu đúng tự đặt

Các câu dưới tự soạn theo kiểu hay gặp trong thông báo nội bộ, tin nhắn nhóm phụ huynh và bài đăng sức khoẻ.

Câu dễ gặpVấn đềSửa
Đây là bệnh lây truyền nhiễm nguy hiểm.chồng hai từĐây là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm.
Bé bị cúm rồi truyền nhiễm cho cả lớp.truyền nhiễm dùng làm động từ nghe gượngBé bị cúm rồi lây cho mấy bạn trong lớp.
Ung thư là bệnh không truyền nhiễm.hiểu được, nhưng thuật ngữ quen là không lây nhiễmUng thư thuộc nhóm bệnh không lây nhiễm.
Bệnh nhân HIV cần được cách ly.gọi lẫn nhiễm và bệnh; nhận định không có căn cứNgười nhiễm HIV cần được chăm sóc và điều trị theo hướng dẫn của cơ sở y tế.
Vết mổ bị nhiễm trùng nên cả nhà đều sẽ lây.nhảy từ nhiễm trùng sang truyền nhiễmVết mổ bị nhiễm trùng; việc có cần đề phòng lây hay không nên hỏi bác sĩ.

Câu thứ tư có hai lớp lỗi: gọi sai trạng thái và gán một biện pháp không đúng. Trong chuyện bệnh lây, chữ dùng sai không chỉ là chuyện văn phong mà có thể khiến người khác bị đối xử bất công; vì thế chọn chữ cẩn thận ở đây quan trọng hơn ở nhiều chỗ khác.

Cách nhớ và cách chọn chữ khi viết về bệnh lây

Khi soạn thông báo cho trường học, cơ quan hay nhóm cư dân về một ca bệnh, bạn có thể đi qua các bước dưới đây để câu chữ vừa đúng vừa không gây hoang mang.

  1. Gọi tên nhóm bệnh bằng thuật ngữ cố định: bệnh truyền nhiễm, bệnh không lây nhiễm, bệnh lây truyền qua đường tình dục. Không tự chế cụm mới bằng cách ghép thêm chữ.
  2. Tả hành động bằng chữ lây: lây cho ai, lây từ đâu, lây qua đường nào. Câu ngắn bằng chữ thuần Việt dễ hiểu hơn câu dài bằng chữ Hán Việt.
  3. Phân biệt rõ người nhiễm, người có triệu chứng và người đã được chẩn đoán mắc bệnh; không gộp tất cả thành “bệnh nhân”.
  4. Không viết nhiễm trùng khi muốn nói bệnh lây, và ngược lại. Nếu chưa biết bệnh có lây không, viết “đang chờ hướng dẫn của cơ sở y tế” thay vì tự kết luận.
  5. Bỏ những từ gây sợ không cần thiết như “ổ dịch” khi chỉ có một ca, trừ khi cơ quan y tế đã dùng đúng chữ đó trong thông báo chính thức.
  6. Đọc lại câu từ góc nhìn của chính người bệnh và gia đình họ: câu có làm họ bị chỉ trỏ không, có tiết lộ thông tin riêng không.

Câu nhớ gọn: truyền nhiễm là tên nhóm bệnh, lây nhiễm là việc và nguy cơ, lây truyền là con đường. Cộng thêm một vế: người nhận thì nhiễm, người cho thì lây. Bốn vế này đủ cho phần lớn văn bản thường ngày.

Với văn bản chính thức về phòng chống dịch, cách an toàn nhất là dùng lại đúng chữ trong hướng dẫn của cơ quan y tế đang áp dụng, vì đó là thứ người đọc sẽ đối chiếu.

Câu hỏi thường gặp

Bệnh truyền nhiễm và bệnh lây nhiễm có giống nhau không?

Về nghĩa gần như giống nhau, cùng chỉ bệnh có thể lây. Nhưng “bệnh truyền nhiễm” là thuật ngữ cố định, có trong tên luật và tên chuyên khoa, nên khi viết chính thức bạn nên dùng cụm này. “Bệnh lây nhiễm” hay gặp trong lời thường.

Vì sao gọi là bệnh không lây nhiễm mà không gọi là không truyền nhiễm?

Đó là cách các tài liệu y tế tiếng Việt đã thống nhất dùng cho nhóm bệnh như tim mạch, ung thư, đái tháo đường. Gọi “không truyền nhiễm” vẫn được hiểu, nhưng theo đúng thuật ngữ quen giúp văn bản của bạn khớp với tài liệu chuyên môn.

Nhiễm bệnh mà không có triệu chứng có lây không?

Câu trả lời phụ thuộc từng bệnh; có bệnh vẫn lây khi chưa có triệu chứng, có bệnh hầu như không. Đây là câu hỏi chuyên môn, bạn nên tra hướng dẫn của cơ quan y tế cho bệnh cụ thể hoặc hỏi nhân viên y tế.

Chữ lây có phải chữ Hán không?

Không. Lây được coi là từ thuần Việt, dùng cả cho bệnh lẫn cho cảm xúc, như lây cái vui, vạ lây. Vì vậy lây nhiễm và lây truyền là từ ghép giữa một chữ Việt và một chữ Hán, kiểu ghép rất thường gặp.

Có nên dùng “nụ cười truyền nhiễm” không?

Trong văn vui, văn quảng cáo thì dùng được, vì đó là cách nói mượn từ tiếng Anh. Trong văn bản nghiêm túc hoặc cạnh nội dung sức khoẻ, “nụ cười dễ lây” hay “nụ cười làm người khác vui theo” tự nhiên hơn và không gợi liên tưởng bệnh.

Lây nhiễm chéo là gì?

Là việc mầm bệnh đi từ người này sang người khác, hoặc từ dụng cụ, bề mặt sang người, trong một môi trường chung như cơ sở y tế, tiệm làm đẹp, bếp ăn. Chữ chéo nhấn vào việc lây qua lại giữa nhiều nguồn trong cùng một chỗ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138