SoDung.comSở Dụng
Từ trong lời chúc, lời chia buồn, xưng hô

Vĩnh biệt, tiễn biệt hay tạm biệt: chữ biệt trong lời chia tay và chỗ dễ dùng quá tay

Vĩnh biệt là chia tay mãi mãi, gắn với tang lễ; tiễn biệt là đưa người đi; tạm biệt là chia tay có hẹn gặp lại. Nghĩa chữ, câu sai – câu đúng, cách chọn.

Group of Vietnamese colleagues seen from behind walking an older coworker to a taxi outside an office building in Da Nang, late afternoon light, warm farewell mood

Vĩnh biệt là chia tay mãi mãi, gần như chỉ dùng khi có người mất; tiễn biệt là đưa tiễn một người đi xa; tạm biệt là chia tay trong chốc lát, có ý hẹn gặp lại. Cả ba cùng có chữ biệt, nghĩa là rời nhau, và chỉ khác ở chữ đứng trước. Chữ đứng trước nói lên cuộc chia tay ấy dài hay ngắn, buồn hay nhẹ, ai đi ai ở.

Chỗ hay vấp là dùng vĩnh biệt quá tay trong những cuộc chia tay bình thường: tiễn đồng nghiệp chuyển công tác, bạn đi du học, thầy cô nghỉ hưu. Người viết muốn tỏ ra xúc động, nhưng người được tiễn có thể thấy như đang nghe điếu văn cho chính mình. Bài này tách nghĩa từng chữ, xếp năm từ có chữ biệt theo mức độ, đặt câu sai và câu đúng để bạn chọn từ vừa vặn.

Nghĩa từng chữ trong năm từ có chữ biệt

Biệt (別) là rời ra, chia lìa, khác nhau, như trong phân biệt, cách biệt, biệt thự (nhà ở riêng). Đi trước nó là những chữ chỉ cách chia tay.

TừChữ HánChữ đứng trước nghĩa làNghĩa cả từ
Vĩnh biệt永別vĩnh: mãi mãi, lâu dàichia tay mãi mãi, không gặp lại
Tiễn biệt餞別tiễn: đưa người đi, vốn là bày tiệc đưa tiễnđưa tiễn người lên đường
Tạm biệt暫別tạm: trong một thời gian ngắnchia tay ít lâu, sẽ gặp lại
Từ biệt辭別từ: nói lời từ giãngười ra đi chào người ở lại
Ly biệt離別ly: lìa, rời xaxa cách nhau, thường lâu và buồn

Chữ vĩnh là vĩnh trong vĩnh viễn, vĩnh cửu, vĩnh hằng. Đặt nó trước biệt, cuộc chia tay không còn đường quay lại. Chữ tạm là tạm trong tạm thời, tạm trú: ngắn, có hẹn. Hai từ này đối nhau gần như hoàn toàn.

Tiễn trong chữ Hán gốc là bày tiệc rượu đưa người đi xa; tiếng Việt giữ nghĩa rộng hơn là đưa tiễn nói chung, như tiễn khách, tiễn bạn ra ga. Từ là chữ từ trong từ chức, từ giã: người rời đi chủ động nói lời chào. Như vậy từ biệt thuộc về người đi, tiễn biệt thuộc về người ở lại.

Vĩnh biệt: vì sao gần như chỉ dùng cho người đã mất

Về chữ, vĩnh biệt chỉ có nghĩa là chia tay mãi mãi, không nói gì đến cái chết. Trong văn chương cũ, vĩnh biệt có thể dùng khi hai người biết chắc sẽ không bao giờ gặp lại, như người ra trận, người đi biệt xứ. Nhưng trong tiếng Việt ngày nay, cụm "vĩnh biệt" trên băng rôn, vòng hoa, trong lời phát biểu ở lễ truy điệu đã khiến từ này gắn chặt với tang lễ.

Vì thế khi nghe "vĩnh biệt", phần đông người Việt nghĩ ngay đến người đã khuất. Dùng từ này trong buổi tiễn một người vẫn đang khoẻ mạnh, chỉ là đi nơi khác sống hoặc làm việc, sẽ gây cảm giác không lành, dù người nói không có ý đó. Một số gia đình lớn tuổi còn kiêng hẳn, coi như nói gở.

Trong lối nói đùa của giới trẻ, vĩnh biệt lại được dùng để phóng đại: "vĩnh biệt môn hoá", "vĩnh biệt trà sữa từ hôm nay". Kiểu nói này chấp nhận được trong trò chuyện thân mật, vì ai cũng hiểu là đùa. Chỉ nên tránh nó trong văn bản trang trọng, và tránh nói như thế trước người vừa có tang.

Trong lễ tang, vĩnh biệt vẫn là từ đúng và trang nghiêm: "Lễ viếng và vĩnh biệt", "Vĩnh biệt anh, người đồng nghiệp tận tuỵ". Từ này nói thẳng sự thật không còn gặp lại, nhưng bằng giọng trang trọng, không nặng nề như chữ chết.

Câu sai – câu đúng trong các cuộc chia tay

Các câu dưới đây đều là ví dụ giả định. Đọc cột "vì sao" để thấy cách chọn từ theo hoàn cảnh.

Câu chưa ổnNên viếtVì sao
Buổi vĩnh biệt chị Mai chuyển công tác vào Khánh Hoà.Buổi chia tay chị Mai chuyển công tác vào Khánh Hoà.Chị Mai vẫn khoẻ, chỉ đổi nơi làm việc; vĩnh biệt gợi tang lễ.
Thầy ơi, tạm biệt thầy, mong thầy yên nghỉ.Vĩnh biệt thầy, mong thầy yên nghỉ.Ở lễ tang, tạm biệt nghe như sẽ gặp lại, không hợp.
Cả nhà ra sân bay từ biệt anh Tuấn đi du học.Cả nhà ra sân bay tiễn anh Tuấn đi du học.Từ biệt là lời của người đi; người ở lại thì tiễn.
Lễ tiễn biệt cán bộ nghỉ hưu.Lễ chia tay, tri ân cán bộ nghỉ hưu.Tiễn biệt không sai, nhưng hơi nặng và dễ gợi tang lễ; chia tay, tri ân nhẹ hơn.
Tạm biệt vĩnh viễn nhé!Tạm biệt nhé! / Vĩnh biệt.Tạm và vĩnh viễn ngược nghĩa, ghép lại tự mâu thuẫn.

Dòng thứ tư là trường hợp tranh luận: tiễn biệt về chữ chỉ là đưa tiễn, nhiều nơi vẫn dùng "lễ tiễn biệt" cho người về hưu mà không ai thấy lạ. Nhưng vì từ này cũng xuất hiện trong lễ tang, chọn chia tay hoặc tri ân là cách an toàn hơn khi bạn không chắc người được tiễn nghĩ gì.

Tiễn biệt, từ biệt, giã biệt: ai nói với ai

Tiễn biệt là việc của người ở lại. Người ở lại đưa người đi ra tận bến, ga, sân bay, hoặc đến tiễn ở nhà. "Cả lớp tiễn biệt cô giáo về quê" là đúng góc nhìn. Trong tang lễ, "tiễn biệt" cũng dùng để chỉ việc đưa người mất về nơi an nghỉ.

Từ biệt là việc của người ra đi. Người sắp đi đến chào từng người: "Trước khi lên đường, anh đến từ biệt bố mẹ vợ." Nếu viết "bố mẹ vợ từ biệt anh" thì sai góc nhìn, trừ khi chính bố mẹ vợ là người sắp đi.

Giã biệt và từ giã gần với từ biệt. Giã là chữ thuần Việt có nghĩa là rời bỏ, chào để rời đi. Giã biệt, từ giã, giã từ đều thuộc về người ra đi, thường mang chút văn chương: "giã biệt quê nhà", "giã từ thời sinh viên".

Ly biệt nói về tình trạng xa nhau. Ly biệt không nói ai đi ai ở, mà nói cả hai bên phải xa nhau, thường lâu dài và buồn. Từ này quen trong thơ ca, lời hát hơn là lời nói hằng ngày.

Chia tay là từ trung tính an toàn nhất. Chia tay dùng được cho mọi cuộc rời xa: tan buổi học, đổi nơi làm, kết thúc một mối quan hệ. Khi phân vân giữa các từ có chữ biệt, chia tay hầu như không bao giờ sai.

Chọn từ khi tiễn đồng nghiệp, thầy cô, bạn bè

Bài phát biểu chia tay ở cơ quan là nơi chữ biệt hay bị dùng quá tay. Người soạn muốn có không khí cảm động, nên thêm "vĩnh biệt", "ly biệt", "biệt ly" vào lời nói. Kết quả là người được tiễn, có khi chỉ chuyển sang phòng ban bên cạnh, thấy buổi lễ nặng nề như đám tang. Ví dụ giả định: một trưởng phòng ở Hải Phòng mở đầu lời chia tay đồng nghiệp chuyển công tác bằng câu "Hôm nay chúng ta vĩnh biệt anh Bình", cả phòng bật cười, còn anh Bình thì khó xử.

Cách chọn từ đơn giản: người ra đi vẫn khoẻ, vẫn có thể gặp lại thì dùng chia tay, tạm biệt, hẹn gặp lại; muốn trang trọng hơn thì thêm tri ân, cảm ơn. Người ra đi xa, lâu, như đi định cư nước ngoài, có thể dùng tiễn, đưa tiễn, giã biệt. Vĩnh biệt chỉ để dành cho tang lễ.

Với thầy cô nghỉ hưu, nhiều trường gọi là "lễ tri ân" hoặc "buổi chia tay thầy cô nghỉ hưu". Người nghỉ hưu vẫn sống gần, vẫn về trường dự lễ, nên những từ gợi chia lìa mãi mãi đều không hợp.

Trong tin nhắn với bạn bè, tạm biệt hoặc chào nhé là đủ. Dùng vĩnh biệt để đùa thì chỉ nên với bạn rất thân, trong chuyện rất nhẹ, như bỏ một món ăn vặt; không đùa như vậy khi bạn vừa trải qua mất mát.

Chữ biệt trong những từ quen khác: cách nhớ nghĩa gốc

Biệt là một chữ Hán rất năng sản trong tiếng Việt. Nhìn nó trong những từ quen thuộc, bạn sẽ thấy nghĩa chung là "tách ra, không cùng một chỗ", và từ đó hiểu vì sao nó nằm trong các lời chia tay:

  • Phân biệt: chia ra để thấy chỗ khác nhau. Biệt ở đây là tách riêng từng thứ.
  • Đặc biệt: khác hẳn, riêng hẳn so với cái chung.
  • Cách biệt: bị ngăn cách, ở xa nhau. Gần nghĩa với ly biệt nhưng nói về khoảng cách hơn là cuộc chia tay.
  • Biệt danh: tên riêng ngoài tên chính, tên gọi khác.
  • Biệt tăm, biệt tích: đi mất không còn dấu vết, không ai biết ở đâu. Gần nghĩa với bặt tăm, bặt tin; hai cách nói đều đúng, chỉ khác gốc chữ, không phải lỗi chính tả của nhau.
  • Biệt thự: ngôi nhà ở riêng một khu, tách khỏi dãy nhà chung.
  • Tống biệt: tống là đưa, tiễn; tống biệt gần nghĩa với tiễn biệt, gặp nhiều trong tên các bài thơ cũ về cảnh đưa tiễn bạn bè.

Khi nắm được biệt là tách ra, năm từ chia tay chỉ còn là chuyện chọn chữ đứng trước: tách ra mãi mãi là vĩnh biệt, tách ra ít lâu là tạm biệt, người đi chủ động tách ra là từ biệt, người ở lại đưa người tách ra là tiễn biệt. Học theo nghĩa chữ như vậy nhớ lâu hơn học thuộc từng trường hợp.

Cách nhớ năm từ có chữ biệt

Năm từ này có thể nhớ bằng một câu hỏi duy nhất: cuộc chia tay này kéo dài bao lâu, và mình đang đứng ở phía người đi hay người ở?

  1. Có hẹn gặp lại, chia tay ngắn: tạm biệt. Nhớ tạm trong tạm thời.
  2. Mình là người ở lại, đưa người khác đi: tiễn, tiễn biệt, đưa tiễn.
  3. Mình là người ra đi, chào mọi người: từ biệt, giã biệt, từ giã.
  4. Hai bên xa nhau lâu, buồn, thường trong thơ ca: ly biệt, biệt ly.
  5. Không bao giờ gặp lại, nhất là khi có người mất: vĩnh biệt. Nhớ vĩnh trong vĩnh viễn.
  6. Không chắc nên chọn từ nào: chia tay.

Câu tự đặt để luyện: "Sáng nay cả nhà ra ga tiễn chú đi Lào Cai, chú từ biệt từng người rồi lên tàu, vẫy tay nói tạm biệt; còn chiều qua, cả xóm đã đến vĩnh biệt bà cụ hàng xóm." Một đoạn, bốn từ, mỗi từ một chỗ.

Câu hỏi thường gặp

Vĩnh biệt có dùng cho người còn sống được không?

Về chữ thì được, vì vĩnh biệt chỉ là chia tay mãi mãi. Nhưng trong tiếng Việt hiện nay, từ này gắn chặt với tang lễ, nên dùng cho người còn sống dễ bị hiểu là nói gở. Trừ khi cố ý nói đùa với bạn thân, nên dùng chia tay hoặc tạm biệt.

Lễ tiễn biệt có phải chỉ dùng trong đám tang không?

Không hẳn. Tiễn biệt về nghĩa là đưa tiễn, dùng được cho người lên đường đi xa. Tuy nhiên vì từ này cũng quen trong tang lễ, nhiều cơ quan chọn chia tay, tri ân cho buổi tiễn người nghỉ hưu hay chuyển công tác để tránh liên tưởng.

Tạm biệt và chào tạm biệt có thừa từ không?

Chào tạm biệt rất phổ biến và được chấp nhận rộng. Về lý thì tạm biệt đã là một lời chào, nhưng chào ở đây đóng vai động từ chỉ hành động, còn tạm biệt là nội dung lời chào. Không cần coi đây là lỗi thừa từ.

Biệt ly và ly biệt có khác nhau không?

Hai từ cùng gồm chữ ly và chữ biệt, nghĩa gần như nhau: xa cách, chia lìa. Ly biệt thường gặp trong văn viết; biệt ly hay gặp trong lời hát, thơ. Không có khác biệt nghĩa đáng kể, chọn theo nhịp câu.

Nói vĩnh biệt ở lễ tang có quá thẳng không?

Không. Vĩnh biệt là cách nói trang trọng, được dùng rộng trong lễ viếng, lễ truy điệu, băng tang. Nó nói rõ sự chia tay mãi mãi nhưng không thô như chữ chết, và thường đi cùng lời chúc yên nghỉ.

Tiễn biệt và đưa tiễn dùng thay nhau được không?

Phần lớn trường hợp được. Đưa tiễn là cách nói thuần Việt, mềm và phổ biến hơn trong đời thường. Tiễn biệt mang giọng Hán Việt, trang trọng, hơi buồn. Khi tiễn bạn ra sân bay, đưa tiễn hoặc tiễn là tự nhiên nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138