Yếu tố -sĩ 士 vốn chỉ người có học (kẻ sĩ) và người lính (binh sĩ), về sau dùng để gọi người làm một nghề chuyên môn hay mang một học vị: bác sĩ, nha sĩ, nghệ sĩ, thạc sĩ, tiến sĩ. Yếu tố -sư 師 nghĩa gốc là thầy, dùng cho người thạo nghề tới mức có thể làm thầy: kỹ sư, luật sư, kiến trúc sư, giáo sư. Không có một quy tắc thuần ngữ nghĩa giải thích vì sao nghề này lấy sĩ, nghề kia lấy sư; phần lớn là thói quen dùng đã cố định, nên cách học là nhớ từng từ và hiểu nét nghĩa gốc của hai chữ.
Lỗi với hai yếu tố này ít khi là viết "kỹ sĩ" hay "luật sĩ". Lỗi thật hay gặp nằm ở chỗ khác: dịch danh xưng "Dr." của một nhà kinh tế thành "bác sĩ", hiểu "nữ sĩ" là "nữ chiến sĩ", gọi nghệ nhân là nghệ sĩ hay ngược lại. Bài này đi qua nghĩa chữ, bảng các từ thường gặp và những chỗ hay nhầm ấy.
Chữ sĩ 士 và chữ sư 師: hai nghĩa gốc
Trong xã hội cổ, sĩ là tầng lớp người đọc sách, đứng đầu trong thứ tự "sĩ, nông, công, thương". Từ đó có kẻ sĩ, sĩ tử (người đi thi), ẩn sĩ (người có học đi ở ẩn), văn sĩ, thi sĩ. Song song, sĩ còn chỉ người lính: binh sĩ, chiến sĩ, dũng sĩ, sĩ quan, và các cấp hạ sĩ, trung sĩ, thượng sĩ. Hai nét nghĩa này cùng tồn tại đến nay.
Sư 師 nghĩa gốc là thầy, người dạy, cũng là người đứng đầu một ngành, như trong sư phạm (khuôn mẫu của thầy), ân sư (thầy có ơn), tôn sư trọng đạo, quân sư (người bày mưu trong quân). Khi ghép sau tên một ngành, -sư mang nghĩa người nắm nghề đủ sâu để làm, để dạy: kỹ sư, luật sư, kiến trúc sư.
Cả hai chữ đều là cách gọi trân trọng. Vì thế đặt -sĩ hay -sư sau một nghề luôn hàm ý người đó đã qua đào tạo bài bản, có bằng cấp hay được thừa nhận. Một người thợ sửa máy giỏi chưa có bằng thì người ta gọi là thợ, kỹ thuật viên; gọi là kỹ sư khi chưa có bằng kỹ sư là gọi sai, dù không có ý xấu.
Những từ -sĩ và -sư thường gặp
Bảng dưới gom những từ hay dùng nhất, chia theo yếu tố. Chữ Hán chỉ ghi ở những từ có gốc rõ; các từ còn lại là từ Hán Việt do người Việt ghép, nên không ghi để tránh đoán:
| Nhóm | Từ | Nghĩa trong tiếng Việt hiện nay |
|---|---|---|
| -sĩ: học vị | cử nhân (không mang sĩ), thạc sĩ 碩士, tiến sĩ 進士 | Thạc sĩ: học vị sau đại học bậc thứ nhất; tiến sĩ: học vị cao nhất do cơ sở đào tạo cấp |
| -sĩ: nghề y | bác sĩ, nha sĩ, dược sĩ, y sĩ | Người hành nghề y, nha, dược; y sĩ thường chỉ người có trình độ trung cấp y |
| -sĩ: nghệ thuật, văn chương | nghệ sĩ, ca sĩ, hoạ sĩ, nhạc sĩ, thi sĩ, văn sĩ 文士, nữ sĩ | Người sáng tác, biểu diễn; nữ sĩ là người phụ nữ làm thơ văn |
| -sĩ: người lính | binh sĩ 兵士, chiến sĩ 戰士, dũng sĩ 勇士, sĩ quan 士官 | Người trong quân đội, lực lượng vũ trang; chiến sĩ còn dùng rộng cho người tiêu biểu trong một phong trào |
| -sư: nghề chuyên môn | kỹ sư, luật sư 律師, kiến trúc sư 建築師 | Người có bằng và hành nghề trong ngành kỹ thuật, luật, kiến trúc |
| -sư: thầy | giáo sư, ân sư 恩師, quân sư 軍師 | Giáo sư ở Việt Nam là chức danh khoa học cao nhất, không phải người dạy học nói chung |
Bảng cho thấy chẳng có ranh giới ngữ nghĩa chặt: nghề y lấy sĩ, nghề luật lấy sư, trong khi cả hai đều cần học dài và có chứng chỉ hành nghề. Muốn viết đúng, cách chắc nhất là nhớ cặp quen thuộc nhất của mỗi nhóm: bác sĩ và kỹ sư, rồi đặt từ mới vào nhóm của nó.
Bác sĩ, tiến sĩ và chữ "Dr." khi dịch
Bác sĩ trong tiếng Việt là thầy thuốc. Ở Việt Nam, bác sĩ là người tốt nghiệp đại học y và hành nghề khám chữa bệnh. Chữ 博士 trong tiếng Hán hiện đại và trong tiếng Nhật lại chỉ học vị tiến sĩ; thời phong kiến, bác sĩ còn là một chức học quan. Nghĩa "thầy thuốc" là nghĩa riêng của tiếng Việt.
Tiến sĩ là học vị. Tiến sĩ 進士 thời khoa cử là người đỗ kỳ thi cao nhất; ngày nay là học vị cao nhất sau đại học. Một bác sĩ có thể đồng thời là tiến sĩ y học, nhưng hai danh xưng không thay thế nhau.
Lỗi dịch "Dr.". Trong tiếng Anh, "Dr." vừa dùng cho người có bằng tiến sĩ vừa dùng cho bác sĩ. Dịch máy móc mọi "Dr." thành "bác sĩ" sinh ra câu kiểu (ví dụ tự đặt): "Bác sĩ Lewis, nhà kinh tế học, cho rằng lạm phát sẽ chậm lại." Câu đúng: "Tiến sĩ Lewis, nhà kinh tế học, cho rằng…". Khi không rõ người ấy là thầy thuốc hay có học vị tiến sĩ, hãy tra tiểu sử hoặc chỉ ghi tên kèm nghề.
Giáo sư không phải là thầy giáo nói chung. Ở Việt Nam, giáo sư và phó giáo sư là chức danh được công nhận theo quy trình riêng. Gọi mọi giảng viên đại học là "giáo sư" theo kiểu phim nước ngoài là dùng lệch; trong lời nói thân mật, nhiều người vẫn đùa như vậy, nhưng trong văn bản cần gọi đúng: thầy, cô, giảng viên.
Nghệ sĩ hay nghệ nhân, thi sĩ hay nhà thơ
Nghệ sĩ là người sáng tác hoặc biểu diễn nghệ thuật: diễn viên, ca sĩ, nhạc công, hoạ sĩ… Nghệ nhân (chữ nhân 人: người) là người có tay nghề cao trong một nghề thủ công hay một loại hình nghệ thuật dân gian: nghệ nhân gốm, nghệ nhân làm nón, nghệ nhân hát xoan. Ranh giới hai từ không tuyệt đối, nhưng thói quen là nghệ nhân gắn với nghề truyền thống, kỹ năng truyền tay, còn nghệ sĩ gắn với sân khấu, sáng tác. Câu dễ lệch (ví dụ tự đặt): "Làng có nhiều nghệ sĩ đan mây lâu năm." Câu tự nhiên hơn: "Làng có nhiều nghệ nhân đan mây lâu năm."
Thi sĩ, văn sĩ và nhà thơ, nhà văn cùng nghĩa, khác sắc thái. Thi sĩ, văn sĩ mang màu văn chương, hơi cổ, hay gặp trong văn phong trang trọng hoặc khi nói về người xưa. Nhà thơ, nhà văn là cách gọi trung tính, dùng được trong mọi văn bản. Không có cách nào sai ở đây; chỉ cần chọn cho hợp giọng của bài.
Nữ sĩ là người phụ nữ làm thơ văn, như cách văn học sử thường gọi các nhà thơ nữ thời trung đại. Từ này không có nghĩa là nữ chiến sĩ hay nữ binh sĩ; muốn nói phụ nữ trong quân đội thì dùng "nữ chiến sĩ", "nữ quân nhân". Ngược lại, không có từ "nam sĩ" tương ứng; đây là một từ mang dấu ấn lịch sử, khi phụ nữ cầm bút còn hiếm.
Những chỗ hay viết lệch trong văn bản
Kỹ sư dùng cho người chưa có bằng. Trong hồ sơ tuyển dụng, chức danh "kỹ sư" thường gắn với bằng tốt nghiệp kỹ sư. Câu sai (ví dụ tự đặt): "Tuyển kỹ sư điện, không yêu cầu bằng cấp." Nếu không đòi bằng, chức danh hợp lý hơn là "nhân viên kỹ thuật điện" hay "thợ điện".
Y sĩ, bác sĩ, điều dưỡng viết lẫn. Ba từ chỉ ba trình độ và vai trò khác nhau trong ngành y. Gọi mọi người mặc áo trắng trong bệnh viện là "bác sĩ" là cách nói thân mật thường ngày, nhưng trong bài báo, báo cáo hay thư cảm ơn gửi bệnh viện, nên gọi đúng chức danh.
Sĩ quan và quan chức. Sĩ quan là cấp bậc trong quân đội, công an; quan chức là người giữ chức vụ trong bộ máy nhà nước. Hai từ cùng có chữ quan nhưng không thay được cho nhau.
Sĩ hay sỹ. Cả "bác sĩ" và "bác sỹ", "thạc sĩ" và "thạc sỹ" đều gặp trên giấy tờ. Sách giáo khoa và nhiều quy định chính tả hiện ưu tiên viết i, nhưng cách viết y không vì thế mà bị coi là sai trên văn bằng cũ. Trong cùng một văn bản, chọn một kiểu và giữ nguyên.
Nhân sĩ, chí sĩ, hiệp sĩ, sĩ khí: chữ sĩ trong danh xưng trang trọng
Ngoài tên nghề và học vị, chữ sĩ còn nằm trong một loạt danh xưng mang sắc thái kính trọng, phần lớn đến từ nghĩa "người có học, có khí tiết". Nhân sĩ 人士 là người có danh vọng, có học thức, được xã hội nể trọng; chí sĩ 志士 là người có chí lớn, thường dùng trong văn học sử để gọi những người dấn thân vì việc chung. Đây là những từ trang trọng, không dùng để gọi đùa hay gọi chung chung mọi người có tiếng.
Hiệp sĩ 俠士 nghĩa gốc là người hào hiệp, trọng nghĩa, hay giúp kẻ yếu; tiếng Việt cũng dùng từ này để dịch "knight" trong truyện phương Tây. Gần đây, báo chí dùng "hiệp sĩ" cho những người tự nguyện giúp đỡ cộng đồng, như vá xe miễn phí ban đêm. Cách dùng mở rộng này dễ hiểu và đã khá quen, nên không có gì phải bắt bẻ.
Sĩ khí 士氣 trong tiếng Việt là khí phách của người có học, tinh thần không chịu khuất. Trong tiếng Hán hiện đại, cùng hai chữ này lại thường chỉ tinh thần chiến đấu của quân lính. Còn sĩ diện (giữ thể diện, sợ mất mặt) và sĩ số (số người của một lớp, một đơn vị) là những từ rất thông dụng mà nguồn gốc chữ Hán của tiếng sĩ được giải thích không thống nhất; khi không chắc, bạn chỉ cần dùng đúng nghĩa hiện hành mà không cần tách chữ.
Cách nhớ: chọn -sĩ hay -sư cho đúng
Vì hai yếu tố được phân công theo thói quen chứ không theo quy tắc, cách nhớ hiệu quả là dựa vào nhóm:
- Nhớ hai "neo": bác sĩ (nghề y, học vị) và kỹ sư (nghề kỹ thuật). Gặp từ mới, hỏi xem nó gần nhóm nào.
- Nghề y, nha, dược, nghệ thuật biểu diễn, văn chương, học vị thạc sĩ, tiến sĩ và người lính đi với -sĩ.
- Nghề kỹ thuật, luật, kiến trúc, và chức danh giáo sư đi với -sư. Thêm các từ mang nghĩa thầy: ân sư, quân sư, sư phạm.
- Khi dịch từ tiếng nước ngoài, không dịch theo âm Hán của nước đó: 博士 trong tiếng Trung là tiến sĩ, 技師 là kỹ thuật viên chứ không hẳn là kỹ sư. Tra nghĩa tiếng Việt hiện hành rồi mới chọn chữ.
Nếu vẫn phân vân, hãy tra từ điển tiếng Việt thay vì tự ghép. Một từ ghép tự chế như "kế toán sư" hay "thiết kế sĩ" có thể được hiểu, nhưng sẽ khiến văn bản trông thiếu chuẩn mực.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là bác sĩ chứ không gọi là "y sư"?
Đây là thói quen dùng từ đã cố định trong tiếng Việt chứ không xuất phát từ một quy tắc. Chữ bác 博 là rộng, uyên bác; bác sĩ ban đầu là danh xưng người có học rộng, sau trong tiếng Việt chuyển hẳn sang nghĩa thầy thuốc. Từ "y sư" có gặp trong văn bản cũ hoặc trong một số ngữ cảnh đông y, nhưng không phổ biến.
Tiến sĩ y khoa có được gọi là bác sĩ không?
Nếu người ấy tốt nghiệp đại học y và hành nghề khám chữa bệnh thì được gọi là bác sĩ; học vị tiến sĩ ghi thêm khi cần, như "bác sĩ, tiến sĩ". Một người có bằng tiến sĩ ngành y sinh nhưng không học và không hành nghề y thì không gọi là bác sĩ.
"Nghệ sĩ nhân dân", "nghệ nhân ưu tú" khác nhau thế nào về chữ?
Cả hai là danh hiệu, khác nhau ở đối tượng: danh hiệu nghệ sĩ dành cho người hoạt động nghệ thuật biểu diễn, sáng tác; danh hiệu nghệ nhân dành cho người giữ gìn nghề thủ công, di sản văn hoá phi vật thể. Tiêu chuẩn và quy trình xét do văn bản riêng quy định, bạn nên tra văn bản hiện hành khi cần chính xác.
Có nên gọi một giảng viên đại học là "giáo sư" cho lịch sự không?
Không nên trong văn bản, thư từ chính thức, vì giáo sư là chức danh được công nhận theo quy trình riêng và gọi sai có thể khiến người được gọi khó xử. Cách lịch sự và chính xác là "thầy", "cô" hoặc ghi đúng học vị như "tiến sĩ" nếu người đó có.
Hoạ sĩ và hoạ sư khác nhau không?
Hoạ sĩ là cách gọi phổ biến cho người vẽ tranh chuyên nghiệp. Hoạ sư ít gặp, thường dùng trong văn cảnh trang trọng hoặc khi muốn nhấn vai trò người thầy dạy vẽ, người đứng đầu một trường phái. Trong văn bản thông thường, "hoạ sĩ" là lựa chọn an toàn.
Từ "chiến sĩ" có chỉ dùng cho quân đội không?
Nghĩa gốc là người lính, nhưng tiếng Việt hiện đại dùng chiến sĩ rộng hơn: chiến sĩ công an, chiến sĩ phòng cháy, và nghĩa bóng như "chiến sĩ trên mặt trận văn hoá". Khi viết văn bản chính thức về một lực lượng cụ thể, hãy dùng cách gọi theo quy định của lực lượng đó.