Kháng cáo là việc bị cáo, đương sự, bị hại hoặc người có quyền lợi liên quan đề nghị toà án cấp trên xét lại bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực; kháng nghị là việc viện kiểm sát hoặc người có thẩm quyền theo luật yêu cầu xét lại một bản án, quyết định. Hai từ cùng có chữ kháng (抗) nghĩa là chống lại, nhưng khác nhau ở người có quyền làm. Người dân không "kháng nghị" bản án được; viện kiểm sát không "kháng cáo".
Lỗi hay gặp là viết "bị cáo đã kháng nghị" hoặc "viện kiểm sát kháng cáo". Bài này tách nghĩa chữ, nêu ai có quyền gì theo luật tố tụng, phân biệt kháng nghị phúc thẩm với kháng nghị giám đốc thẩm, đặt câu sai – câu đúng tự đặt, và chỉ cách nhớ. Thời hạn và thủ tục cụ thể cần tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư.
Nghĩa từng chữ
Hai từ chung chữ kháng, khác chữ sau. Chữ sau gợi ra cách thức và cả tư cách người làm.
| Chữ | Nghĩa gốc thường gặp | Gặp trong từ khác |
|---|---|---|
| 抗 kháng | chống lại, cưỡng lại, không chịu theo | kháng chiến, đề kháng, kháng thể, kháng sinh |
| 告 cáo | báo cho biết, trình lên, thưa kiện | báo cáo, thông cáo, bị cáo, nguyên cáo |
| 議 nghị | bàn bạc, ý kiến, đề xuất có lập luận | nghị quyết, kiến nghị, đề nghị, hội nghị |
| 抗告 kháng cáo | thưa lên cấp trên để chống lại phán quyết | đơn kháng cáo, người kháng cáo |
| 抗議 kháng nghị | nêu ý kiến chống lại bằng văn bản có căn cứ | quyết định kháng nghị, kháng nghị phúc thẩm |
Chữ cáo mang sắc thái người trong cuộc "thưa lên": người bị xử hoặc người có quyền lợi trong vụ việc trình lên cấp trên rằng mình không đồng ý. Chữ nghị mang sắc thái một cơ quan "nêu ý kiến": viện kiểm sát, với chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp, đưa ra văn bản có lập luận yêu cầu xét lại. Trong tiếng Hán hiện đại, 抗議 thường mang nghĩa phản đối nói chung; tiếng Việt pháp lý dùng kháng nghị với nghĩa hẹp, gắn với cơ quan có thẩm quyền. Ngoài pháp lý, "kháng nghị" trong tiếng Việt còn gặp trong nghĩa phản đối chính thức, nhưng trong văn bản tố tụng thì chỉ hiểu theo nghĩa hẹp.
Ai kháng cáo, ai kháng nghị
Khái quát theo luật tố tụng hình sự và dân sự hiện hành. Danh sách người có quyền và phạm vi quyền của từng người còn chi tiết hơn; cần tra văn bản khi áp dụng.
| Tiêu chí | Kháng cáo | Kháng nghị |
|---|---|---|
| Người có quyền | Bị cáo, bị hại, đương sự (nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan), người đại diện, người bào chữa trong phạm vi luật định | Viện kiểm sát cùng cấp, viện kiểm sát cấp trên trực tiếp; với giám đốc thẩm, tái thẩm là người đứng đầu toà án, viện kiểm sát có thẩm quyền |
| Hình thức | Đơn kháng cáo, hoặc trình bày trực tiếp để toà lập biên bản | Quyết định kháng nghị bằng văn bản |
| Đối tượng | Bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật | Bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực (phúc thẩm); bản án đã có hiệu lực (giám đốc thẩm, tái thẩm) |
| Hệ quả | Phần bị kháng cáo chưa được thi hành, vụ án được xét lại ở cấp phúc thẩm | Tuỳ loại kháng nghị: mở phúc thẩm, hoặc xét lại bản án đã có hiệu lực |
| Người dân muốn xét lại án đã có hiệu lực | Không kháng cáo được nữa | Gửi đơn đề nghị người có thẩm quyền xem xét kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm |
Dòng cuối là chỗ hay gây hiểu lầm nhất. Khi bản án đã có hiệu lực pháp luật, người dân không còn quyền kháng cáo. Việc họ làm là gửi đơn đề nghị xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm. Người quyết định có kháng nghị hay không là người có thẩm quyền theo luật. Vì thế viết "anh F đã kháng nghị giám đốc thẩm" là sai tư cách; đúng là "anh F đã gửi đơn đề nghị giám đốc thẩm".
Kháng cáo: quyền của người trong cuộc
Kháng cáo là quyền tố tụng quan trọng bảo đảm nguyên tắc hai cấp xét xử: bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực ngay nếu bị kháng cáo đúng hạn. Người kháng cáo có thể kháng cáo toàn bộ hoặc một phần bản án, ví dụ chỉ kháng cáo phần bồi thường hoặc chỉ xin giảm hình phạt. Phạm vi kháng cáo của từng người bị giới hạn theo tư cách của họ: người có quyền lợi liên quan đến phần dân sự không kháng cáo phần tội danh của bị cáo.
Thời hạn kháng cáo được luật tố tụng quy định cụ thể, tính từ ngày tuyên án hoặc từ ngày nhận được bản án trong một số trường hợp vắng mặt. Kháng cáo quá hạn vẫn có thể được chấp nhận nếu có lý do chính đáng và được toà án cấp phúc thẩm xem xét. Số ngày cụ thể khác nhau giữa các loại vụ án và có thể thay đổi khi luật sửa, nên cần tra Bộ luật Tố tụng hình sự hoặc Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành, thay vì dựa vào trí nhớ.
Về câu chữ: người làm đơn gọi là "người kháng cáo", văn bản là "đơn kháng cáo". Viết "đơn chống án" là cách gọi dân gian, dễ hiểu nhưng không phải tên chuẩn trong văn bản tố tụng. Cụm "rút kháng cáo" chỉ việc người kháng cáo không giữ yêu cầu nữa — điều này có hệ quả riêng với phiên toà phúc thẩm.
Kháng nghị: quyền của viện kiểm sát và người có thẩm quyền
Kháng nghị gắn với chức năng của viện kiểm sát: thực hành quyền công tố trong vụ án hình sự và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tư pháp. Khi thấy bản án sơ thẩm có vi phạm, có sai lầm, viện kiểm sát cùng cấp hoặc cấp trên trực tiếp ra quyết định kháng nghị phúc thẩm trong thời hạn luật định.
Với bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật, luật tố tụng có hai thủ tục đặc biệt: giám đốc thẩm khi phát hiện vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong việc giải quyết vụ án, và tái thẩm khi phát hiện tình tiết mới có thể làm thay đổi cơ bản nội dung bản án mà toà án, đương sự không biết được khi ra bản án. Người có quyền kháng nghị theo hai thủ tục này là người đứng đầu toà án và viện kiểm sát ở cấp có thẩm quyền theo luật.
Vì kháng nghị là quyết định của cơ quan nhà nước, người viết nên dùng động từ đi kèm cho đúng: "viện kiểm sát ban hành quyết định kháng nghị", "chánh án ra quyết định kháng nghị giám đốc thẩm". Còn với người dân, động từ đúng là "gửi đơn đề nghị", "đề nghị xem xét kháng nghị".
Các từ cùng họ "kháng" trong tố tụng
Kháng cáo quá hạn. Kháng cáo nộp sau khi hết thời hạn luật định. Toà án cấp phúc thẩm xem xét lý do; nếu lý do chính đáng thì có thể chấp nhận. Người viết nên dùng đúng cụm này, không gọi là "kháng cáo muộn" trong văn bản.
Kháng nghị phúc thẩm. Kháng nghị đối với bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực. Phân biệt với kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm vốn nhắm vào bản án đã có hiệu lực.
Kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm. Do người có thẩm quyền theo luật ban hành. Người dân chỉ có thể gửi đơn đề nghị. Đây là thủ tục đặc biệt, không phải một cấp xét xử thứ ba.
Bổ sung, thay đổi kháng cáo. Người kháng cáo có thể bổ sung, thay đổi kháng cáo trong giới hạn luật định; luật tố tụng hình sự có quy định trường hợp việc thay đổi, bổ sung không được làm xấu hơn tình trạng của bị cáo. Chi tiết cần tra văn bản hiện hành.
Câu sai – câu đúng tự đặt
Ví dụ do bài tự đặt, không trích bản án hay bài báo có thật.
| Câu cần xem lại | Câu nên viết | Vì sao |
|---|---|---|
| Không đồng ý mức án, bị cáo đã làm đơn kháng nghị. | Không đồng ý mức án, bị cáo đã làm đơn kháng cáo. | Bị cáo là người trong cuộc ⇒ kháng cáo. |
| Viện kiểm sát kháng cáo đề nghị tăng hình phạt. | Viện kiểm sát kháng nghị đề nghị tăng hình phạt. | Viện kiểm sát ⇒ kháng nghị. |
| Bản án đã có hiệu lực, chị G tiếp tục kháng cáo lên cấp cao. | Bản án đã có hiệu lực, chị G gửi đơn đề nghị xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm. | Hết quyền kháng cáo khi án đã có hiệu lực. |
| Nguyên đơn kháng nghị phần chia tài sản. | Nguyên đơn kháng cáo phần chia tài sản. | Đương sự ⇒ kháng cáo, có thể kháng cáo một phần. |
| Toà phúc thẩm bác kháng nghị của bị hại. | Toà phúc thẩm không chấp nhận kháng cáo của bị hại. | Bị hại kháng cáo; "không chấp nhận" là cách diễn đạt trong bản án. |
Câu cuối có thêm một điểm phụ: trong bản án, toà án thường dùng cụm "chấp nhận" hoặc "không chấp nhận kháng cáo, kháng nghị". "Bác kháng cáo" là cách nói của báo chí, dễ hiểu, chấp nhận được trong văn tin tức nhưng không phải lời văn của bản án.
Cách nhớ và tự kiểm
Ghi nhớ một cặp ý: cáo là người trong cuộc thưa lên, nghị là cơ quan nêu ý kiến. Rồi tự hỏi:
- Người làm là bị cáo, bị hại, nguyên đơn, bị đơn, người liên quan? Kháng cáo.
- Người làm là viện kiểm sát, chánh án, viện trưởng có thẩm quyền? Kháng nghị.
- Bản án đã có hiệu lực, người dân muốn xét lại? Đơn đề nghị giám đốc thẩm hoặc tái thẩm, không phải kháng cáo.
- Có cả hai cùng lúc? Viết "kháng cáo, kháng nghị" theo đúng thứ tự người có quyền, như cách bản án thường ghi.
- Mẹo âm: "nghị" như trong kiến nghị — văn bản của cơ quan; "cáo" như trong bị cáo — người đứng trước toà.
Nếu bạn hoặc người thân đang có bản án sơ thẩm và cân nhắc kháng cáo, thời hạn là điều cần kiểm tra trước tiên, vì quá hạn thì phải có lý do chính đáng mới được xem xét. Hãy tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn càng sớm càng tốt sau khi nhận bản án.
Câu hỏi thường gặp
Đơn chống án có phải là đơn kháng cáo không?
Về nội dung, người dân thường gọi đơn kháng cáo là đơn chống án. Văn bản tố tụng hiện hành dùng tên đơn kháng cáo. Khi viết đơn, nên ghi đúng tiêu đề "Đơn kháng cáo" và nêu rõ kháng cáo phần nào của bản án, lý do và yêu cầu.
Kháng cáo có làm bị cáo bị xử nặng hơn không?
Luật tố tụng hình sự có nguyên tắc hạn chế việc làm xấu đi tình trạng của bị cáo khi chỉ có kháng cáo theo hướng có lợi cho họ, còn khi có kháng nghị hoặc kháng cáo của bị hại theo hướng tăng nặng thì toà phúc thẩm có thể xem xét khác. Điều kiện cụ thể cần tra luật hiện hành.
Viện kiểm sát có thể kháng nghị theo hướng có lợi cho bị cáo không?
Có. Kháng nghị không chỉ nhằm tăng nặng; viện kiểm sát có thể kháng nghị khi thấy bản án áp dụng sai pháp luật theo bất kỳ hướng nào, kể cả có lợi cho bị cáo. Nghĩa của chữ nghị là nêu ý kiến có căn cứ, không mặc định là chống bị cáo.
Người không có tên trong bản án có kháng cáo được không?
Thường không, vì quyền kháng cáo gắn với tư cách tham gia tố tụng. Tuy nhiên người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án có quyền kháng cáo phần liên quan đến mình. Nếu cho rằng mình bị ảnh hưởng mà không được đưa vào vụ án, nên hỏi luật sư về con đường phù hợp.
Rút kháng nghị khác rút kháng cáo thế nào?
Rút kháng cáo là quyết định của người đã kháng cáo; rút kháng nghị là quyết định của viện kiểm sát đã kháng nghị hoặc viện kiểm sát cấp trên theo luật định. Cả hai có thể dẫn tới đình chỉ xét xử phúc thẩm đối với phần bị rút, theo thủ tục riêng.
Tại sao báo chí hay viết "kháng án"?
Kháng án là cách nói gọn trong lời thường, gộp ý chống lại bản án. Từ này dễ hiểu nhưng không phân biệt được ai là người làm. Trong văn bản pháp lý hay bài viết cần chính xác, nên thay bằng kháng cáo hoặc kháng nghị tuỳ chủ thể.