SoDung.comSở Dụng
Từ y tế, sức khoẻ hay nhầm

Kháng sinh, kháng khuẩn, kháng viêm: ba chữ kháng hay bị gọi lẫn khi nói về thuốc

Kháng sinh chống vi khuẩn, kháng khuẩn là phạm vi rộng hơn gồm cả chất sát khuẩn, kháng viêm là giảm phản ứng viêm. Gọi kháng sinh là thuốc kháng viêm là lẫn nghĩa.

Pharmacist in a white coat reaching for boxes on tall shelves in a small neighborhood pharmacy in Hai Phong, seen from behind, warm evening light, packages blurred and blank

Kháng sinh là nhóm thuốc diệt hoặc kìm sự phát triển của vi khuẩn; kháng khuẩn là chống vi khuẩn nói chung, phạm vi rộng hơn, gồm cả kháng sinh lẫn chất sát khuẩn như cồn; kháng viêm là làm giảm phản ứng viêm như sưng, nóng, đỏ, đau. Lỗi phổ biến nhất là gọi kháng sinh là “thuốc kháng viêm” hay “thuốc tiêu viêm”, vì người ta nghĩ cứ viêm là do vi khuẩn.

Lẫn chữ ở đây không chỉ là chuyện văn phong: nó có thể dẫn tới việc dùng sai loại thuốc. Bài này tách nghĩa từng chữ, chỉ ra vì sao viêm và nhiễm khuẩn không phải một, và đặt câu ví dụ tự soạn. Bài không hướng dẫn dùng thuốc; dùng thuốc nào, liều bao nhiêu phải theo chỉ định của bác sĩ và lời dặn của dược sĩ.

Nghĩa từng chữ Hán

Ba từ chung chữ kháng 抗 là chống lại. Khác biệt nằm ở thứ bị chống.

TừChữ HánNghĩa từng chữNét nghĩa trong tiếng Việt
Kháng sinh抗生kháng: chống; sinh: sống, sự sốngthuốc diệt hoặc kìm vi khuẩn
Kháng khuẩn抗菌kháng: chống; khuẩn: vi khuẩn, nấm nhỏchống vi khuẩn nói chung
Kháng viêm抗炎kháng: chống; viêm: nóng, cháylàm giảm phản ứng viêm
Sát khuẩn殺菌sát: giết; khuẩn: vi khuẩndiệt vi khuẩn trên bề mặt, da, dụng cụ

Chữ sinh trong kháng sinh là sự sống, cụ thể là sự sống của vi sinh vật. Tên gọi phản ánh lịch sử: những kháng sinh đầu tiên là chất do vi sinh vật tiết ra để chống vi sinh vật khác. Penicillin được Alexander Fleming phát hiện năm 1928 từ một loại nấm mốc là ví dụ quen thuộc. Ngày nay nhiều kháng sinh được bán tổng hợp hoặc tổng hợp hoàn toàn, nhưng tên vẫn giữ.

Chữ viêm 炎 gồm hai chữ hoả chồng lên nhau, nghĩa gốc là nóng, cháy. Hình ảnh này khớp với những biểu hiện kinh điển của viêm: nóng, đỏ, sưng, đau. Nhớ chữ viêm là lửa, bạn sẽ thấy kháng viêm là “dập lửa”, không phải “diệt vi khuẩn”.

Viêm không đồng nghĩa với nhiễm khuẩn

Gốc của sự nhầm lẫn là một giả định sai: hễ viêm là có vi khuẩn. Thật ra viêm là phản ứng của cơ thể trước tổn thương hay tác nhân lạ, và tác nhân đó rất đa dạng. Bong gân làm cổ chân sưng đau là viêm do chấn thương; dị ứng gây sưng đỏ là viêm do phản ứng miễn dịch; virus cảm cúm làm họng đau rát cũng gây viêm; nhiễm vi khuẩn chỉ là một trong nhiều nguyên nhân.

Vì thế đuôi “-viêm” trong tên bệnh không cho biết nguyên nhân. Viêm họng có thể do virus hoặc vi khuẩn; viêm khớp có nhiều loại không liên quan vi khuẩn; viêm da cơ địa không phải nhiễm khuẩn. Kháng sinh chỉ có tác dụng với vi khuẩn, không có tác dụng với virus. Gọi kháng sinh là thuốc kháng viêm là ngầm cho rằng mọi chữ viêm đều cần kháng sinh, một suy luận sai.

Ngược lại, thuốc kháng viêm, như nhóm kháng viêm không steroid hay corticoid, tác động lên phản ứng viêm chứ không diệt vi khuẩn. Chúng có công dụng và nguy cơ riêng, đều cần dùng theo hướng dẫn chuyên môn. Hai nhóm thuốc khác nhau về bản chất, nên tên gọi cũng phải tách bạch.

Chỗ này có một sắc thái chuyên môn: trong một số trường hợp, bác sĩ có thể kê cả hai loại, hoặc một thuốc có thêm tác dụng phụ trợ lên viêm. Đó là quyết định điều trị, không làm cho hai chữ thành đồng nghĩa.

Kháng khuẩn và sát khuẩn: rộng hơn kháng sinh

Kháng khuẩn. Chỉ khả năng chống vi khuẩn nói chung, dùng cho thuốc, hoá chất, vật liệu. Kháng sinh là một loại chất kháng khuẩn dùng trong cơ thể; nhưng nước rửa tay, vải xử lý bạc, sơn có phụ gia đều có thể được gọi là “kháng khuẩn”. Vì phạm vi rộng như vậy, khi thấy chữ kháng khuẩn trên bao bì, đừng hiểu đó là “có kháng sinh”.

Sát khuẩn. Sát là giết. Sát khuẩn là diệt vi khuẩn trên da, vết thương, bề mặt, dụng cụ: cồn sát khuẩn, dung dịch sát khuẩn tay. Chất sát khuẩn thường không uống, không tiêm, khác hẳn kháng sinh dùng trong cơ thể. Viết “uống thuốc sát khuẩn” là dùng sai chữ, và nếu làm theo nghĩa đen có thể nguy hiểm.

Khử khuẩn, tiệt khuẩn. Khử khuẩn là làm giảm vi sinh vật xuống mức an toàn; tiệt khuẩn là loại bỏ gần như hoàn toàn, kể cả dạng khó diệt. Hai từ này hay gặp trong quy trình xử lý dụng cụ y tế, tiệm làm đẹp. Mức độ cụ thể theo quy định chuyên môn, bạn nên tra hướng dẫn hiện hành nếu cần.

Kháng virus, kháng nấm. Tương tự kháng khuẩn, chữ kháng ghép với tác nhân: thuốc kháng virus, thuốc kháng nấm. Mỗi nhóm chỉ có tác dụng với tác nhân tương ứng. Biết điều này giúp bạn hiểu vì sao kháng sinh không thay được thuốc kháng virus.

Kháng kháng sinh, kháng thuốc và “nhờn thuốc”

Cụm “kháng kháng sinh” nhìn qua như lỗi lặp chữ, nhưng hoàn toàn đúng: chữ kháng thứ nhất là vi khuẩn chống lại, chữ kháng thứ hai thuộc về tên thuốc. Kháng kháng sinh là hiện tượng vi khuẩn không còn bị kháng sinh tiêu diệt hoặc kìm hãm như trước. Nói gọn hơn, người ta dùng “vi khuẩn kháng thuốc”, “kháng thuốc”.

Một nhầm lẫn rất thường gặp là nghĩ con người “kháng” kháng sinh: “uống nhiều quá nên người bị nhờn thuốc”. Trong hiện tượng kháng kháng sinh, thứ thay đổi là vi khuẩn, không phải cơ thể người. Việc dùng kháng sinh không đúng chỉ định, bỏ dở, dùng khi không cần là những yếu tố được các tổ chức y tế nhắc tới vì chúng tạo điều kiện cho vi khuẩn kháng thuốc phát triển và lan ra.

“Nhờn thuốc” hay “lờn thuốc” là cách nói dân gian, dùng cho nhiều tình huống khác nhau: thuốc không còn hiệu quả như trước, cơ thể quen thuốc, hoặc vi khuẩn kháng thuốc. Vì gộp nhiều nghĩa, cách nói này dễ gây hiểu lầm. Khi viết về kháng sinh, nên dùng chữ chính xác: vi khuẩn kháng thuốc, kháng kháng sinh.

Câu tự đặt cho đúng: “Vi khuẩn có thể trở nên kháng thuốc khi kháng sinh bị dùng không đúng chỉ định.” Câu dễ sai: “Cơ thể chị ấy đã kháng kháng sinh.”

Câu sai, câu đúng tự đặt

Các câu dưới tự soạn theo kiểu hay gặp ở quầy thuốc, trong nhóm phụ huynh và trên bài đăng bán hàng.

Câu dễ gặpVấn đềSửa
Con bị sổ mũi, cho uống ít thuốc kháng viêm cho nhanh khỏi.thường người nói đang chỉ kháng sinh; lẫn hai nhóm thuốcCon bị sổ mũi; nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi cho con dùng bất cứ thuốc gì.
Viêm họng thì phải uống kháng sinh.không phải viêm họng nào cũng do vi khuẩnViêm họng có thể do virus hoặc vi khuẩn; dùng kháng sinh hay không do bác sĩ quyết định.
Áo này có kháng sinh nên không bao giờ có mùi.nhầm kháng khuẩn với kháng sinh; hứa quá mứcVải được xử lý kháng khuẩn theo công bố của nhà sản xuất.
Uống ít nước sát khuẩn để diệt vi khuẩn trong họng.sát khuẩn dùng ngoài, uống có thể nguy hiểmChất sát khuẩn chỉ dùng theo đúng hướng dẫn trên nhãn; không tự ý uống.
Ông dùng kháng sinh nhiều nên người bị kháng kháng sinh.thứ kháng thuốc là vi khuẩn, không phải cơ thểDùng kháng sinh không đúng chỉ định có thể làm vi khuẩn kháng thuốc.

Những câu sửa trên cố ý không đưa ra lời khuyên điều trị. Việc của chữ là giúp bạn gọi đúng thuốc và hỏi đúng người; còn quyết định dùng gì thuộc về người khám và người bán thuốc có chuyên môn.

Chữ kháng trong miễn dịch: kháng thể, kháng nguyên, đề kháng

Kháng thể. Thể là vật thể, chất. Kháng thể là những phân tử do cơ thể tạo ra để nhận diện và gắn vào tác nhân lạ. Kháng thể là của cơ thể mình, là phía chống lại.

Kháng nguyên. Nguyên là gốc, nguồn. Kháng nguyên là thứ khiến cơ thể sinh ra phản ứng miễn dịch, tức là phía bị chống, thường là một phần của vi khuẩn, virus hay chất lạ. Hai từ này hay bị đảo trong tin tức về xét nghiệm: “xét nghiệm kháng nguyên” tìm dấu vết của tác nhân, còn “xét nghiệm kháng thể” tìm dấu vết phản ứng của cơ thể. Ý nghĩa của từng loại kết quả do người có chuyên môn giải thích.

Đề kháng. Đề kháng là chống cự lại. “Sức đề kháng” là cách nói chung về khả năng chống đỡ bệnh tật; trong vi sinh, “đề kháng” cũng được dùng gần với nghĩa kháng thuốc. Khi đọc, bạn cần xem văn cảnh đang nói về cơ thể người hay về vi khuẩn.

Cách nhớ nhanh. Kháng thể là quân của mình, kháng nguyên là thứ gây ra trận đánh, kháng sinh là thuốc đưa vào để giúp đánh vi khuẩn, kháng viêm là thuốc để dập phản ứng viêm khi nó quá mức. Bốn từ cùng chữ kháng, mỗi từ đứng ở một vị trí khác trong câu chuyện.

Cách nhớ và cách hỏi đúng khi mua thuốc

Biết phân biệt ba chữ kháng giúp bạn mô tả đúng điều mình cần khi gặp bác sĩ hoặc dược sĩ. Mấy bước dưới đây không phải hướng dẫn dùng thuốc, chỉ là cách nói cho rõ.

  1. Nhớ chữ thứ hai: sinh là vi khuẩn sống, viêm là lửa, khuẩn là vi khuẩn nói chung. Kháng sinh nhắm vào vi khuẩn, kháng viêm nhắm vào phản ứng viêm.
  2. Khi kể bệnh, mô tả triệu chứng và thời gian thay vì nói tên nhóm thuốc mình muốn. “Ho, sốt nhẹ ba ngày” giúp người có chuyên môn hơn là “cho xin thuốc kháng viêm”.
  3. Khi được đưa thuốc, có thể hỏi: “Đây là kháng sinh hay thuốc giảm viêm, giảm đau?” Câu hỏi này giúp bạn biết mình đang dùng gì, và nhớ lời dặn đi kèm.
  4. Thấy chữ “kháng khuẩn” trên bao bì đồ dùng, hiểu đó là tính năng của sản phẩm, không phải thuốc.
  5. Với chất sát khuẩn, đọc kỹ cách dùng trên nhãn; hầu hết chỉ dùng ngoài.

Câu nhớ gọn: kháng sinh không chữa viêm do virus, kháng viêm không diệt vi khuẩn. Chỉ cần nhớ vế này, bạn sẽ không còn gọi lẫn hai nhóm thuốc.

Nếu bạn soạn tài liệu cho quầy thuốc hay phòng khám, nên dùng tên nhóm thuốc chính xác trong mọi hướng dẫn phát cho người bệnh, tránh các chữ dân gian như “thuốc tiêu viêm” vì mỗi người hiểu một kiểu.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao nhiều người gọi kháng sinh là thuốc kháng viêm?

Vì quan niệm phổ biến rằng viêm là do vi khuẩn, nên thuốc diệt vi khuẩn được gọi là thuốc chữa viêm. Thực tế viêm có nhiều nguyên nhân như chấn thương, dị ứng, virus, và thuốc kháng viêm là một nhóm khác hẳn kháng sinh.

Thuốc tiêu viêm là thuốc gì?

Đây là cách gọi dân gian, không phải tên nhóm thuốc chuẩn. Tuỳ người nói, nó có thể chỉ kháng sinh, thuốc kháng viêm hoặc một số loại men. Vì không rõ nghĩa, khi mua thuốc bạn nên hỏi lại tên nhóm thuốc cụ thể.

Kháng sinh có trị được cảm cúm không?

Cảm cúm thường do virus, mà kháng sinh chỉ tác dụng với vi khuẩn. Trường hợp có bội nhiễm vi khuẩn hay không là việc bác sĩ đánh giá. Đây là lý do không nên tự dùng kháng sinh khi bị cảm.

Kháng kháng sinh có phải là lỗi lặp từ không?

Không. Chữ kháng đầu chỉ việc vi khuẩn chống lại, chữ kháng sau thuộc tên thuốc kháng sinh. Cụm này là thuật ngữ đúng, chỉ hiện tượng vi khuẩn không còn bị thuốc tác động như trước.

Sản phẩm ghi kháng khuẩn có chứa kháng sinh không?

Không nhất thiết. Kháng khuẩn là tính năng chống vi khuẩn nói chung, có thể nhờ cồn, bạc, chất tẩy rửa hay vật liệu đặc biệt. Muốn biết thành phần, đọc nhãn sản phẩm và thông tin nhà sản xuất đã công bố.

Chữ viêm có nghĩa gốc là gì?

Chữ viêm 炎 gồm hai chữ hoả chồng lên, nghĩa gốc là nóng, cháy. Hình ảnh lửa khớp với các biểu hiện của viêm như nóng, đỏ, sưng, đau. Vì vậy kháng viêm là dập phản ứng viêm, không phải diệt vi khuẩn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138