SoDung.comSở Dụng
Từ hay sai trên báo chí, mạng xã hội

Nghi phạm, nghi can hay hung thủ? Gọi người bị tình nghi thế nào khi đưa tin

Nghi phạm là người bị nghi phạm tội, hung thủ là kẻ đã ra tay gây án. Nghĩa từng chữ, vì sao gọi sớm là hung thủ là sai, cách chọn từ theo từng giai đoạn vụ việc.

Journalist waiting on a bench outside a district police station in Da Nang, notebook on knee, pen in hand, iron gate and potted plants nearby, overcast midday light, seen from behind

Nghi phạm (疑犯) là người bị nghi là đã phạm tội, chưa có kết luận; hung thủ (兇手) là kẻ đã ra tay gây án, thường là án giết người, gây thương tích. Gọi một người mới bị bắt giữ là "hung thủ" tức là đã kết luận thay cho cơ quan có thẩm quyền. Trong tin tức, từ ngữ dành cho một người ở từng giai đoạn của vụ việc mang theo cả một đánh giá về việc người đó có tội hay không.

Bài này giải nghĩa nghi phạm, nghi can, hung thủ, thủ phạm và vài từ liên quan, rồi đưa ra cách chọn từ theo từng giai đoạn để tin bài vừa chính xác vừa tôn trọng nguyên tắc suy đoán vô tội. Bài chỉ giải nghĩa từ ngữ; các thuật ngữ tố tụng chính thức như bị can, bị cáo có định nghĩa riêng trong luật, bạn nên tra văn bản hiện hành khi cần dùng chính xác.

Nghĩa từng chữ

Nhóm từ này dùng một số chữ Hán quen: nghi (疑, ngờ), phạm (犯, phạm, xâm phạm, người phạm tội), thủ (手, tay, người làm một việc; hoặc 首, đầu). Bảng dưới tách từng từ.

TừChữ Hán và nghĩa từng chữNghĩa thường dùng
Nghi phạm疑 nghi: ngờ · 犯 phạm: người phạm tộiNgười bị nghi là đã phạm tội, chưa có kết luận
Nghi cannghi: ngờ · can: dính líu, liên canNgười bị nghi có liên can đến vụ việc
Hung thủ兇 hung: dữ, ác · 手 thủ: tay, người ra tayKẻ trực tiếp ra tay gây án, nhất là án giết người
Thủ phạm首 thủ: đầu · 犯 phạmKẻ chủ yếu gây ra một việc xấu, vụ án
Tòng phạm從 tòng: theo · 犯 phạmNgười giúp sức, đi theo kẻ chủ mưu

Để ý chữ thủ: trong hung thủ là chữ tay (như đấu thủ, tuyển thủ, cao thủ), chỉ người làm việc đó bằng tay; trong thủ phạm là chữ đầu (như thủ lĩnh, thủ đô), chỉ kẻ đứng đầu, gây ra chính. Hai từ đều kết luận người đó đã làm, chỉ khác nhau ở góc nhìn. Với nghi can, chữ can thường được giải theo nghĩa dính líu như trong liên can, can dự; mức độ từ này được ghi nhận trong từ điển phổ thông thì bạn nên tra lại, vì nó phổ biến trên báo chí hơn trong từ điển.

Chữ "nghi" là ranh giới

Điểm chung của nghi phạm và nghi can là chữ nghi: người đó đang bị ngờ, chưa có kết luận. Đây là những từ an toàn nhất cho giai đoạn đầu của một vụ việc, khi cơ quan chức năng mới tạm giữ, mới mời làm việc, hoặc đang truy tìm một người được cho là có liên quan. Từ ngữ có chữ nghi nói đúng điều người viết tin biết: có sự nghi ngờ, và sự nghi ngờ đó có thể đúng hoặc sai.

Ngược lại, hung thủ và thủ phạm không có chữ nghi. Chúng khẳng định người đó đã làm. Khi tít báo ghi "Bắt giữ hung thủ" ngay hôm xảy ra vụ việc, người đọc hiểu rằng đã có kết luận, trong khi thật ra mới có một người bị bắt. Nếu sau đó người này được xác định không liên quan, dòng tít đã gây tổn hại thật cho danh dự của họ, và rất khó thu hồi khi đã lan trên mạng.

Tinh thần này gắn với nguyên tắc suy đoán vô tội được ghi trong Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành: người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của toà án có hiệu lực pháp luật. Bài này không giải thích chi tiết nguyên tắc pháp lý; nếu bạn cần hiểu áp dụng vào một trường hợp cụ thể, hãy tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Chọn từ theo giai đoạn vụ việc

Bảng dưới là gợi ý từ ngữ cho người viết tin, theo trình tự thường gặp. Các thuật ngữ bị can, bị cáo là thuật ngữ tố tụng có định nghĩa riêng; dùng chúng khi thông tin chính thức đã xác nhận đúng giai đoạn.

Giai đoạnTừ nên dùngTránh
Mới xảy ra, đang truy tìmNgười được cho là có liên quan, nghi phạmHung thủ, kẻ sát nhân
Đã bị tạm giữ, đang làm rõNghi phạm, người bị tạm giữHung thủ, thủ phạm, tên tội phạm
Đã bị khởi tố bị canBị can (theo thông tin chính thức)Hung thủ, kẻ phạm tội
Đã bị đưa ra xét xửBị cáoKẻ có tội, tội phạm
Đã có bản án có hiệu lựcNgười phạm tội; tuỳ văn cảnh có thể dùng hung thủ, thủ phạm khi mô tả hành vi đã được kết luậnNhững từ mang tính lăng mạ

Bảng không thay thế quy định pháp luật về báo chí và tố tụng. Mục đích là giúp bạn thấy mỗi từ mang một mức độ kết luận, và mức độ đó phải khớp với giai đoạn mà thông tin chính thức đã xác nhận.

Những từ khác hay xuất hiện trong tin pháp luật

Đối tượng là từ rất phổ biến trong tin của cơ quan chức năng và được báo chí dùng theo. Nó trung tính về mặt chữ (người hoặc vật mà hành động hướng tới), nhưng trong văn tin pháp luật lại mang sắc thái tiêu cực. Dùng "đối tượng" cho người mới bị nghi thì không sai, song nhiều người làm nghề khuyên dùng các cách gọi cụ thể hơn như "người đàn ông", "nghi phạm" để giảm cảm giác kết tội.

Kẻ, tên, gã là những từ chỉ người mang sắc thái coi thường. Chúng có chỗ trong văn kể chuyện, nhưng trong tin tức về một người chưa bị kết án, chúng thể hiện thái độ của người viết. Tin bài trung tính nên tránh.

Nạn nhân và bị hại cũng cần phân biệt. Nạn nhân là từ chung chỉ người chịu tai hoạ, có thể dùng trong mọi tin. Bị hại là thuật ngữ tố tụng, chỉ người bị thiệt hại do tội phạm gây ra trong một vụ án hình sự; dùng khi vụ việc đã vào trình tự tố tụng và thông tin chính thức dùng từ này. Phần giải nghĩa sâu các thuật ngữ tố tụng như bị can, bị cáo, bị hại có trong mục từ pháp lý của trang.

Họ chữ "phạm": từ xâm phạm đến phạm nhân

Chữ phạm (犯) gốc nghĩa là xâm phạm, đụng vào điều cấm, vi phạm. Từ đó nó có hai hướng dùng: chỉ hành vi (phạm tội, phạm luật, phạm quy, vi phạm, xâm phạm) và chỉ người làm hành vi (phạm nhân, tội phạm, tòng phạm, đồng phạm, nghi phạm, thủ phạm). Hiểu hai hướng này giúp bạn đọc đúng từng từ: phạm nhân là người đang chấp hành án phạt tù; tội phạm vừa là hành vi phạm tội vừa là người phạm tội tuỳ văn cảnh; đồng phạm là những người cùng thực hiện một tội.

Ở nhóm chỉ người, chữ đứng trước phạm cho biết vai trò hoặc mức độ chắc chắn. Thủ (đầu) cho biết vai chính. Tòng (theo) cho biết vai phụ. Đồng (cùng) cho biết cùng tham gia. Nghi (ngờ) cho biết mới bị nghi. Chỉ riêng nghi phạm trong nhóm này là chưa có kết luận; các từ còn lại đều mặc định người đó đã tham gia vào hành vi. Vì vậy, khi viết về người chưa bị kết án, nghi phạm là từ duy nhất trong họ chữ phạm mà bạn có thể yên tâm dùng.

Lưu ý thêm: phạm nhân là thuật ngữ gắn với người đang chấp hành án phạt tù, không nên dùng cho người mới bị bắt hay đang bị tạm giam chờ xét xử.

Câu dùng lệch và cách sửa

Các câu dưới đây là ví dụ giả định, không mô phỏng vụ việc có thật nào:

  • "Công an đã bắt được hung thủ sát hại chủ tiệm tạp hoá." (khi người bị bắt mới bị tạm giữ) → "Công an đã tạm giữ một nghi phạm trong vụ chủ tiệm tạp hoá tử vong."
  • "Nghi can đã bị toà tuyên án mười năm tù." → Khi đã xét xử, người đó là bị cáo, và sau bản án có hiệu lực là người phạm tội: "Bị cáo bị tuyên phạt mười năm tù."
  • "Tên trộm bị camera ghi lại" (chưa xác định là ai) → "Người đàn ông bị camera ghi lại đang được xác minh."
  • "Thủ phạm gây ra vụ cháy chợ là chập điện." → Đúng, thủ phạm có nghĩa bóng là nguyên nhân chính của một việc xấu, dùng được cho sự vật.
  • "Hung thủ đã ra đầu thú" → Khi người đó mới đến trình diện, chưa có kết luận, nên viết "một người đàn ông đã đến cơ quan công an trình diện, khai nhận liên quan đến vụ việc".

Câu thứ tư cho thấy thủ phạm có nghĩa bóng hữu ích: chỉ nguyên nhân chính của một chuyện không hay, như "thủ phạm gây mùi hôi là bể nước thải". Nghĩa bóng này không gây tổn hại danh dự ai và được dùng rộng rãi.

Vì sao người viết hay gọi sớm là hung thủ

Áp lực tít ngắn. Hung thủ chỉ hai chữ, nghi phạm cũng hai chữ, nhưng hung thủ nghe dứt khoát và gây chú ý hơn. Áp lực thu hút người đọc đẩy người viết chọn từ mạnh. Đây là chỗ biên tập viên cần giữ.

Thông tin ban đầu nghe chắc chắn. Khi có lời kể của nhân chứng hay hình ảnh camera, người viết dễ coi như đã rõ. Nhưng nhân chứng có thể nhầm, hình ảnh có thể mờ, và việc xác định ai đã làm gì là việc của cơ quan có thẩm quyền.

Ngôn ngữ mạng xã hội lan ngược vào báo. Trên mạng, người ta gọi ngay là hung thủ, kẻ ác, kèm hình ảnh. Khi tin bài dùng lại từ ngữ đó, báo chí vô tình xác nhận cho cơn phán xét trên mạng.

Nhầm thủ phạm với nghi phạm. Hai từ cùng có chữ phạm và khác nhau một chữ đầu. Viết nhanh, người ta có thể gõ thủ phạm khi định viết nghi phạm. Một lần đọc soát với câu hỏi "đã có kết luận chưa?" sẽ bắt được lỗi này.

Câu hỏi thường gặp

Nghi phạm và nghi can có khác nhau không?

Hai từ gần nghĩa và thường dùng thay nhau trên báo chí. Nghi phạm nhấn vào việc bị nghi phạm tội; nghi can nhấn vào việc bị nghi có liên can. Cả hai đều có chữ nghi, nghĩa là chưa có kết luận, và đều phù hợp cho giai đoạn đầu của vụ việc.

Khi nào báo chí có thể gọi một người là hung thủ?

Về nguyên tắc, khi đã có bản án có hiệu lực xác định người đó gây án, việc mô tả họ là người đã thực hiện hành vi mới có căn cứ. Trước đó, nghi phạm hoặc thuật ngữ tố tụng đúng giai đoạn như bị can, bị cáo là lựa chọn phù hợp hơn.

Hung thủ và thủ phạm khác nhau thế nào?

Hung thủ là kẻ trực tiếp ra tay gây án, thường là án giết người, gây thương tích; chữ thủ là tay. Thủ phạm là kẻ chủ yếu gây ra việc xấu; chữ thủ là đầu. Thủ phạm còn có nghĩa bóng chỉ nguyên nhân chính, như thủ phạm gây ngập là cống tắc.

Dùng từ đối tượng cho người bị tình nghi có sai không?

Không sai về mặt chữ, và từ này rất phổ biến trong tin của cơ quan chức năng. Tuy nhiên trong văn tin pháp luật, đối tượng mang sắc thái tiêu cực. Nếu muốn trung tính, bạn có thể dùng người đàn ông, người phụ nữ, nghi phạm, tuỳ thông tin đã được xác nhận.

Bị can và nghi phạm có giống nhau không?

Không. Bị can là thuật ngữ tố tụng, chỉ người đã bị khởi tố về hình sự theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Nghi phạm là từ báo chí, chỉ người bị nghi phạm tội, chưa chắc đã bị khởi tố. Cần chính xác thì tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Có nên đăng tên, ảnh người bị tình nghi lên mạng xã hội không?

Cần rất thận trọng. Một người chỉ bị tình nghi có thể được xác định không liên quan, nhưng tên và ảnh đã lan thì khó gỡ. Quyền về hình ảnh, danh dự được pháp luật bảo vệ; trường hợp cụ thể bạn nên tham khảo văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138