"Quá khứ" (過去) nghĩa là cái đã qua đi, "tương lai" (將來) là cái sắp đến, "hiện tại" (現在) là lúc đang có mặt. Vì vậy "quá khứ đã qua", "tương lai sắp tới", "hiện tại bây giờ" đều nói một ý hai lần. Viết gọn là "quá khứ", "những gì đã qua"; "tương lai", "thời gian tới"; "hiện tại", "bây giờ" — chọn một vế, không ghép cả hai.
Ba cụm này rất hay gặp trong diễn văn kỷ niệm, thư tri ân, lời giới thiệu doanh nghiệp, bài đăng tâm tình trên mạng xã hội — những chỗ người viết muốn câu văn có nhịp, có sức nặng. Bài dưới đây tách nghĩa từng chữ Hán, chỉ ra chỗ lặp, phân biệt chỗ thêm chữ là thừa với chỗ thêm chữ mang thông tin mới, rồi mở rộng sang hai chữ "khứ", "lai" trong "khứ hồi", "vãng lai" — nơi lỗi lặp cũng hay xảy ra mà ít ai để ý.
Tách nghĩa từng chữ: quá, khứ, tương, lai, hiện, tại
Sáu chữ dưới đây tạo nên ba từ chỉ thời gian quen thuộc nhất. Mỗi chữ đều có nghĩa riêng; khi đặt cạnh nhau, chúng đã đủ nói mốc thời gian mà không cần thêm "đã", "sắp", "bây giờ".
| Chữ | Nghĩa thường gặp | Từ khác có chữ này | Nghĩa ghép |
|---|---|---|---|
| quá (過) | qua, vượt qua, đã qua | quá cảnh, quá trình, quá hạn, quá cố | quá khứ: thời đã qua đi |
| khứ (去) | đi, rời đi | khứ hồi (đi và về) | quá khứ: thời đã qua đi |
| tương (將) | sắp, sẽ | tương lai | tương lai: thời sắp đến |
| lai (來) | đến, lại | vãng lai, lai lịch, vị lai | tương lai: thời sắp đến |
| hiện (現) | hiện ra, đang có, bây giờ | hiện nay, hiện hành, hiện trạng | hiện tại: lúc đang có mặt |
| tại (在) | ở, có mặt | tồn tại, hiện tại | hiện tại: lúc đang có mặt |
Hai chữ cần để ý thêm: "dĩ vãng" (已往) gồm "dĩ" là đã, "vãng" là qua, đi — nên "dĩ vãng đã qua" lặp tới hai lớp. "Vị lai" (未來) gồm "vị" là chưa, "lai" là đến, nghĩa là cái chưa tới; đây là từ văn chương, ít dùng trong văn bản thường ngày nhưng gặp trong sách cũ và tên tác phẩm. Chữ "tương" ở đây cũng khác chữ "tương" trong "tương đồng", "tương tác" (相: lẫn nhau).
Ba cụm lặp hay gặp và vì sao chúng thừa
"Quá khứ đã qua". Chữ "quá" đã là qua, chữ "khứ" là đi; ghép lại là thời gian đã trôi đi. Thêm "đã qua" phía sau là dịch lại nghĩa của chính từ đó sang tiếng thuần Việt rồi đặt cạnh. Câu tự đặt: "Hãy khép lại quá khứ đã qua để bước tiếp" nên viết "Khép lại quá khứ để bước tiếp" hoặc "Khép lại những gì đã qua để bước tiếp". Lưu ý thêm: câu mở đầu bằng "hãy khép lại" cũng nên cân nhắc trong văn trang trọng, vì giọng mệnh lệnh không hợp mọi chỗ.
"Tương lai sắp tới". "Tương" là sắp, "lai" là đến, nên "tương lai" đã là cái sắp tới. "Trong tương lai sắp tới, công ty sẽ mở thêm chi nhánh" viết gọn thành "Thời gian tới, công ty sẽ mở thêm chi nhánh" hoặc "Trong tương lai gần, công ty sẽ mở thêm chi nhánh". Cách thứ hai giữ được chữ "tương lai" mà vẫn có thông tin mới là "gần".
"Hiện tại bây giờ". "Hiện tại" đã là lúc này. "Hiện tại bây giờ chúng ta có ba lựa chọn" chỉ cần "Hiện tại, chúng ta có ba lựa chọn" hoặc "Bây giờ chúng ta có ba lựa chọn". Cụm này hay xuất hiện trong lời nói, khi người nói đang tìm chữ và lặp lại cho chắc; trong lời nói, nó không gây khó chịu, nhưng khi chép thành văn bản thì nên cắt. Biến thể "hiện nay bây giờ", "hiện giờ hiện tại" cũng cùng một kiểu.
Câu thừa và câu gọn: ví dụ tự đặt
Các câu dưới đây đều tự đặt, mô phỏng những chỗ cụm thời gian hay bị chồng: diễn văn, thư cảm ơn, giới thiệu doanh nghiệp, kế hoạch năm, bài đăng cá nhân.
| Câu có chữ thừa | Chữ lặp | Cách viết gọn |
|---|---|---|
| Những kỷ niệm trong quá khứ đã qua luôn ở lại với chúng ta. | quá khứ / đã qua | Những kỷ niệm đã qua luôn ở lại với chúng ta. |
| Trong tương lai sắp tới, nhà trường sẽ xây thêm thư viện. | tương lai / sắp tới | Thời gian tới, nhà trường sẽ xây thêm thư viện. |
| Hiện tại bây giờ, dự án đã xong phần móng. | hiện tại / bây giờ | Hiện tại, dự án đã xong phần móng. |
| Trong quá khứ trước đây, khu này là bãi bồi. | quá khứ / trước đây | Trước đây, khu này là bãi bồi. |
| Anh ấy không muốn nhắc lại dĩ vãng đã qua. | dĩ vãng / đã qua | Anh ấy không muốn nhắc lại dĩ vãng. |
| Tương lai phía trước còn nhiều thử thách. | tương lai / phía trước (nhẹ) | Phía trước còn nhiều thử thách. |
Dòng cuối là mức nhẹ: "phía trước" là hình ảnh không gian, không phải bản dịch thẳng của "tương lai", nên nhiều người chấp nhận "tương lai phía trước" như một cách nói có hình ảnh. Trong văn bản cần gọn, chỉ giữ một vế là đủ.
Khi chữ thêm vào mang thông tin mới thì không thừa
"Tương lai gần", "tương lai xa". Chữ "gần", "xa" cho biết khoảng cách thời gian — thứ mà riêng "tương lai" không nói. Đây là cách nói chuẩn, dùng được trong báo cáo, kế hoạch. Cũng vậy với "trong tương lai gần nhất", dù chữ "nhất" ở đây hơi dư.
"Quá khứ xa xôi", "quá khứ gần". "Xa xôi" nói về độ lùi của thời gian, không lặp với "quá khứ". Câu "Đó là chuyện của một quá khứ xa xôi" đúng và có sắc thái văn chương.
"Những năm tháng đã qua trong quá khứ" thì khác. Ở đây "những năm tháng đã qua" đã đủ nghĩa, "trong quá khứ" thành lặp. Cách kiểm: bỏ thử một vế, nếu câu không mất thông tin nào thì vế đó thừa.
"Ngay hiện tại", "ngay lúc này". Chữ "ngay" nhấn sự tức thời, không phải bản dịch của "hiện tại", nên "ngay hiện tại" không bị coi là lặp. Dù vậy, "ngay bây giờ" vẫn tự nhiên hơn trong lời nói thường ngày.
Lời bài hát, thơ và văn chương. Thơ và lời hát cần đủ số chữ, đủ vần, nên người viết đôi khi cố ý chồng "quá khứ" với "ngày xưa", "đã qua". Đó là lựa chọn nghệ thuật, không đem tiêu chuẩn văn bản hành chính ra áp. Bài này chỉ bàn văn bản thông tin, văn bản công việc và lời phát biểu.
"Vé khứ hồi hai chiều", "khách vãng lai qua lại": chữ khứ, chữ lai ở chỗ khác
Hai chữ "khứ" và "lai" không chỉ nằm trong "quá khứ", "tương lai". Chúng còn ở trong những từ đời thường, và lỗi lặp ở đó còn phổ biến hơn. "Khứ hồi" (去回) gồm "khứ" là đi, "hồi" là về: vé khứ hồi là vé đi và về. Vì thế "vé khứ hồi hai chiều" lặp ý — "hai chiều" chính là "khứ hồi" nói bằng tiếng thuần Việt. Viết "vé khứ hồi" hoặc "vé hai chiều", chọn một. Cụm "vé khứ hồi đi về" cũng cùng kiểu.
"Vãng lai" (往來) gồm "vãng" là đi, "lai" là lại, đến: khách vãng lai là khách qua lại, không cố định, không thường xuyên. "Khách vãng lai qua lại" vì vậy là nói hai lần. Câu tự đặt: "Bãi xe dành cho cư dân, khách vãng lai qua lại vui lòng gửi xe ở tầng hầm 2" nên viết "Bãi xe dành cho cư dân, khách vãng lai vui lòng gửi xe ở tầng hầm 2". Trong kế toán, "tài khoản vãng lai" là tài khoản ghi các khoản qua lại giữa hai bên — cũng mang nghĩa "đi và đến".
Còn "lai lịch" thì chữ "lai" là đến, "lịch" là đã trải qua: lai lịch là gốc gác, quá trình từ trước đến nay của một người hay một vật. "Lai lịch nguồn gốc" có lặp một phần, vì "lai lịch" đã bao hàm chuyện từ đâu đến; viết "lai lịch" hoặc "nguồn gốc" là đủ. Chữ "lai" trong "con lai", "lai tạo" (giống lai) là chữ khác, chỉ sự pha trộn, không liên quan nghĩa "đến".
Rà diễn văn, thư tri ân và kế hoạch năm trước khi gửi
Những văn bản có tính nghi lễ hay nhắc đến thời gian: nhìn lại chặng đường đã qua, hướng tới chặng đường sắp tới. Đó cũng là chỗ cụm lặp xuất hiện dày nhất. Một lượt rà có thể làm theo thứ tự sau:
- Tìm mọi chỗ có "quá khứ", "dĩ vãng", "tương lai", "hiện tại", "hiện nay", "khứ hồi", "vãng lai".
- Đọc ba chữ đứng ngay sau mỗi từ: nếu gặp "đã qua", "trước đây", "sắp tới", "phía trước", "bây giờ", "hai chiều", "qua lại" thì đánh dấu.
- Hỏi chữ đánh dấu có thêm thông tin không: "gần", "xa", "xa xôi", "mười năm" là có; "đã qua", "sắp tới", "bây giờ" là không.
- Giữ một vế: diễn văn trang trọng thường giữ từ Hán Việt ("quá khứ", "tương lai"); thư thân mật, bài đăng cá nhân giữ vế thuần Việt ("những gì đã qua", "thời gian tới").
- Đọc to đoạn văn sau khi sửa. Nếu câu hụt nhịp, thêm một chữ chỉ thông tin thật, ví dụ một mốc năm, thay vì đưa lại chữ lặp.
Với bài phát biểu, mẹo nhỏ là thay cụm thời gian chung bằng mốc cụ thể. "Trong quá khứ đã qua, chúng ta đã vượt nhiều khó khăn" thành "Mười năm qua, chúng ta đã vượt nhiều khó khăn" — câu vừa gọn, vừa có thông tin mà người nghe nhớ được.
Cách nhớ: mỗi từ đã tự mang mốc thời gian
Cách nhớ đơn giản nhất là dịch thử từng chữ sang tiếng thuần Việt: quá khứ là "đã đi qua", tương lai là "sắp đến", hiện tại là "đang ở đây". Khi đã dịch được như vậy, bạn sẽ thấy "quá khứ đã qua" thực chất là "đã đi qua đã qua", "tương lai sắp tới" là "sắp đến sắp tới". Người đọc không cần được báo hai lần về cùng một mốc thời gian.
Cách nhớ thứ hai là nhìn vào cặp đối: "quá khứ" đối với "tương lai", "khứ" (đi) đối với "lai" (đến). Hai chữ "khứ" và "lai" xuất hiện trong cả "quá khứ – tương lai" lẫn "khứ hồi", "vãng lai". Nhớ được "khứ là đi, lai là đến", bạn sẽ tự nhận ra những cụm như "vé khứ hồi đi về", "khách vãng lai qua lại", "tương lai sắp đến" đều có một nửa thừa.
Cuối cùng, cần giữ chừng mực: lặp nghĩa kiểu này không làm người đọc hiểu sai, và trong lời nói, nhiều người dùng cụm lặp để nhấn mạnh hoặc để có thời gian nghĩ. Chỗ đáng sửa là văn bản viết, nhất là văn bản đọc trước đông người hoặc in ra lưu lại, vì ở đó mỗi chữ đều được soi kỹ hơn. Sửa xong, câu ngắn hơn mà không mất gì.
Câu hỏi thường gặp
"Quá khứ đã qua" có sai không?
Không sai ngữ pháp, người đọc vẫn hiểu, nhưng lặp nghĩa vì "quá khứ" đã là thời gian đã qua. Trong văn bản viết, nên chọn "quá khứ" hoặc "những gì đã qua". Trong lời nói hay thơ ca, cụm này đôi khi được dùng có chủ ý để nhấn.
"Tương lai sắp tới" nên sửa thế nào?
Viết "thời gian tới", "sắp tới" hoặc "trong tương lai". Nếu muốn nói khoảng thời gian không xa, dùng "trong tương lai gần" — chữ "gần" mang thông tin thật nên không bị coi là thừa.
"Vé khứ hồi hai chiều" có đúng không?
Lặp nghĩa, vì "khứ hồi" là đi và về, tức là hai chiều. Viết "vé khứ hồi" hoặc "vé hai chiều". Trên website đặt vé hay thông báo của hãng vận tải, nên thống nhất một cách gọi trong toàn bộ văn bản.
Khách vãng lai là gì?
"Vãng lai" là qua lại: khách vãng lai là khách đến rồi đi, không thường xuyên, không đăng ký cố định, như khách gửi xe một lần, bệnh nhân khám không theo lịch hẹn. Không cần thêm "qua lại" sau "vãng lai".
"Hiện nay" và "hiện tại" khác nhau thế nào?
Hai từ gần nghĩa. "Hiện nay" thường chỉ khoảng thời gian rộng hơn, giai đoạn này, như "hiện nay nhiều gia đình ở chung cư"; "hiện tại" có thể chỉ cả lúc này lẫn giai đoạn này, và còn dùng như danh từ: "sống cho hiện tại". Không nên ghép hai từ với nhau hay với "bây giờ".
"Dĩ vãng" có dùng trong văn bản trang trọng được không?
Được, nhưng "dĩ vãng" mang sắc thái hoài niệm, văn chương, hợp với hồi ký, bài viết kỷ niệm hơn là báo cáo. Trong báo cáo, "trước đây", "giai đoạn trước" rõ hơn. Và vì "dĩ vãng" đã là cái đã qua, đừng thêm "đã qua" phía sau.