SoDung.comSở Dụng
Cặp từ gần âm, gần nghĩa dễ lẫn

Sáng lập hay thành lập? Người sáng lập, ngày thành lập và chỗ hay dùng lẫn

Sáng lập nhấn việc khai sinh lần đầu, gắn với người; thành lập nhấn sự ra đời chính thức của tổ chức. Vì sao nói ngày thành lập, người sáng lập mà không đảo lại.

Small team of young Vietnamese founders in a Da Nang co-working loft gathered around a long table with laptops closed, seen from the doorway, warm evening light through tall windows

Sáng lập là lập ra lần đầu một thứ trước đó chưa có, và gắn chặt với người làm việc ấy; thành lập là làm cho một tổ chức chính thức ra đời, nhấn vào sự kiện và thủ tục. Vì thế tiếng Việt quen nói “người sáng lập”, “nhà sáng lập”, “đồng sáng lập”, nhưng lại nói “ngày thành lập”, “quyết định thành lập”, “kỷ niệm mười năm thành lập”. Đảo hai chữ trong những cụm này nghe không hẳn sai nghĩa mà lạ tai, vì lệch với cách dùng đã quen.

Hai từ có chung chữ lập nên rất dễ được dùng thay nhau trong bài giới thiệu doanh nghiệp, hồ sơ năng lực, lời phát biểu kỷ niệm. Bài này tách nghĩa từng chữ, so sánh chủ thể, thời điểm và đối tượng của mỗi từ, rồi đặt câu sai – câu đúng để bạn tự kiểm.

Nghĩa từng chữ: sáng, thành và lập

Ba chữ Hán dưới đây đều quen thuộc. Chữ lập dùng chung, nên cả câu chuyện nằm ở chữ đứng trước. Nghĩa ghi theo hướng phổ biến trong các sách từ Hán Việt.

ChữChữ HánNghĩaGặp trong từ nào
sáng創mở đầu, làm ra lần đầusáng tạo, sáng chế, sáng tác, khai sáng
thành成nên, xong, trọn vẹnthành công, hoàn thành, thành tựu
lập立dựng lên, đặt ralập trường, thiết lập, độc lập

Sáng lập (創立) là “mở đầu mà dựng lên”: nét chính là cái đầu tiên, cái chưa từng có. Đó cũng là nét của sáng tạo, sáng chế, sáng tác. Thành lập (成立) là “dựng lên cho thành”: nét chính là việc đã xong, đã chính thức. Một tổ chức “được thành lập” là đã có đủ điều kiện để tồn tại và hoạt động.

Chữ sáng ở đây là chữ 創, khác với chữ sáng 明 trong sáng suốt hay sáng trong buổi sáng. Người Việt quen với sáng tạo nên nhận ra nét “mới, đầu tiên” khá dễ. Một mẹo nhớ là: ai sáng lập thì người đó là người có ý tưởng đầu tiên, giống như người sáng chế ra một chiếc máy. Còn chữ thành thì nhắc tới việc đã xong, đã chính thức, như hoàn thành một công trình: tổ chức được thành lập là đã có tên, có người, có quy chế để bắt đầu hoạt động.

Khác nhau ở chủ thể: ai sáng lập, ai thành lập

Sáng lập gắn với con người. Chủ ngữ của sáng lập gần như luôn là một người hoặc một nhóm người cụ thể: “Bà ấy sáng lập câu lạc bộ thư pháp đầu tiên của thị trấn.” Danh từ hoá thành người sáng lập, nhà sáng lập, đồng sáng lập; những cụm này không có dạng tương ứng với thành lập, vì “người thành lập” nghe như người làm thủ tục.

Thành lập có thể gắn với cơ quan, tổ chức. Thành lập thường đi với chủ ngữ là một tổ chức có thẩm quyền hoặc dùng ở dạng bị động: “Trường được thành lập năm 2005”, “Công ty thành lập thêm một chi nhánh ở Cần Thơ.” Người làm cũng có thể là chủ ngữ: “Ba người bạn thành lập một công ty nhỏ.” Câu này nhấn vào sự kiện công ty ra đời, không nhấn vai trò khai sinh ý tưởng.

Một việc, hai cách kể. Cùng một sự kiện có thể kể bằng cả hai từ, tuỳ điều bạn muốn nhấn. “Hai chị em sáng lập thương hiệu gốm này từ một lò nung nhỏ” nhấn công khai sinh. “Thương hiệu được thành lập năm 2012” nhấn mốc thời gian. Trong bài giới thiệu, người ta hay dùng cả hai ở hai câu khác nhau.

Đồng sáng lập, không phải đồng thành lập. “Đồng sáng lập” là cụm đã quen trong giới khởi nghiệp và báo chí, chỉ những người cùng khai sinh một tổ chức. “Đồng thành lập” hiếm gặp và nghe như dịch máy. Nếu bạn viết hồ sơ cá nhân, dùng “đồng sáng lập” là đúng chuẩn.

Khác nhau ở thời điểm và đối tượng

Vì thành lập nhấn sự kiện chính thức, nó đi với các danh từ chỉ mốc: ngày thành lập, năm thành lập, quyết định thành lập, giấy phép thành lập, lễ kỷ niệm thành lập. Câu tự đặt: “Trường tổ chức lễ kỷ niệm hai mươi năm thành lập vào tháng Mười.” Viết “hai mươi năm ngày sáng lập trường” không phải không hiểu được, nhưng lệch khỏi cách nói đã quen tới mức nhiều người đọc sẽ dừng lại.

Đối tượng của sáng lập thường là thứ có tính khởi đầu, có dấu ấn ý tưởng: một trường phái, một phong trào, một tờ báo, một thương hiệu, một phương pháp. “Ông được coi là người sáng lập trường phái hội hoạ này” tự nhiên; “thành lập trường phái hội hoạ” nghe như một trường phái được lập bằng quyết định hành chính.

Đối tượng của thành lập là thứ có cơ cấu tổ chức: công ty, hợp tác xã, câu lạc bộ, hội, ban, tổ, chi nhánh. Đặc biệt, những đơn vị lập thêm từ một tổ chức có sẵn như chi nhánh, văn phòng đại diện, tổ công tác thì chỉ dùng thành lập. Chi nhánh không phải cái “đầu tiên” nên không thể “sáng lập chi nhánh”.

Một khác biệt nữa: thành lập có thể lặp lại, sáng lập thì chỉ một lần. Một hội giải thể rồi “được thành lập lại” là cách nói bình thường; “sáng lập lại” thì mâu thuẫn, vì đã là lần thứ hai thì không còn là khởi đầu. Bạn có thể dùng phép thử này khi phân vân: nếu thêm “lại” mà câu vẫn ổn, đó là chỗ của thành lập.

Câu sai, câu đúng để tự kiểm

Các câu dưới đây tự đặt theo kiểu hay gặp trong hồ sơ năng lực, bài giới thiệu và lời phát biểu. Có câu sai rõ, có câu chỉ kém tự nhiên; cột vấn đề ghi rõ mức độ.

Câu dễ gặpVấn đềCách sửa
Kỷ niệm mười năm ngày sáng lập công ty.kém tự nhiên, mốc thời gian đi với thành lậpKỷ niệm mười năm ngày thành lập công ty.
Ông Minh là người thành lập nên thương hiệu này.dùng được nhưng lệch cách nói quenÔng Minh là người sáng lập thương hiệu này.
Công ty vừa sáng lập chi nhánh tại Huế.chi nhánh không phải cái đầu tiênCông ty vừa thành lập chi nhánh tại Huế.
Câu lạc bộ được sáng lập lại sau hai năm tạm dừng.sáng lập không lặp lại đượcCâu lạc bộ được thành lập lại sau hai năm tạm dừng.
Hai bạn đồng thành lập ứng dụng học từ vựng.cụm hiếm, nghe như dịch máyHai bạn là đồng sáng lập ứng dụng học từ vựng.

Câu thứ hai thú vị vì không sai nghĩa. Một người làm thủ tục để công ty ra đời thì cũng là “thành lập” công ty. Chỉ là khi đã dùng “người … nên thương hiệu”, ý nhấn là vai trò khai sinh, nên sáng lập khớp hơn. Đây là chuyện chọn từ cho sắc, không phải đúng sai tuyệt đối.

Trong giấy tờ doanh nghiệp, có những thuật ngữ cố định như “thành viên sáng lập”, “cổ đông sáng lập”. Đây là khái niệm pháp lý có định nghĩa trong luật, không phải cách nói tự do. Khi soạn điều lệ hay hồ sơ đăng ký, bạn nên theo đúng thuật ngữ trong văn bản hiện hành; cần ý kiến cho trường hợp cụ thể thì có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Những từ chữ “lập” khác hay bị kéo vào

Ngoài cặp sáng lập – thành lập, tiếng Việt còn vài từ chữ lập gần nghĩa, đôi khi người viết dùng lẫn cả ba bốn từ trong một đoạn. Danh sách dưới giúp bạn phân vai rõ.

  • Thiết lập: dựng nên, đặt ra một quan hệ, một hệ thống, một chế độ cài đặt. “Thiết lập quan hệ đối tác”, “thiết lập mật khẩu”. Không dùng cho việc lập công ty: “thiết lập công ty” là lệch.
  • Xác lập: làm cho được xác định, công nhận chính thức. “Xác lập quyền sở hữu”, “xác lập kỷ lục mới”. Nhấn kết quả được ghi nhận, không nhấn việc khai sinh.
  • Kiến lập: dựng nên, gây dựng; ít gặp trong văn hiện đại, thường thấy trong văn cũ hoặc văn chương.
  • Khai sinh: từ Hán Việt không có chữ lập (khai là mở, sinh là sinh ra), dùng theo nghĩa bóng để nói việc làm cho một thứ ra đời. “Bài báo ấy khai sinh một cuộc tranh luận kéo dài.” Gần với sáng lập ở nét “lần đầu”.
  • Gây dựng: cách nói thuần Việt, nhấn quá trình bền bỉ tạo nên cơ nghiệp. “Gây dựng cơ nghiệp từ hai bàn tay trắng.”

Khi phân vân, hãy hỏi mình muốn nhấn điều gì: người khởi đầu (sáng lập), sự kiện chính thức (thành lập), một quan hệ hay hệ thống (thiết lập), hay sự ghi nhận (xác lập). Mỗi câu hỏi dẫn tới một từ.

Tránh chồng nhiều từ cùng chữ lập trong một câu như “sáng lập và thành lập nên công ty”. Hai động từ này không bổ sung thông tin cho nhau, chỉ làm câu dài. Chọn một từ hợp với ý nhấn là đủ.

Quy trình chọn từ khi viết bài giới thiệu

Bài giới thiệu tổ chức thường có cả hai từ. Bốn bước dưới đây giúp bạn đặt đúng chỗ ngay từ bản nháp.

  1. Viết câu mốc thời gian bằng thành lập: “được thành lập năm…”, “ra đời theo quyết định thành lập ngày…”.
  2. Viết câu về con người bằng sáng lập: “do… sáng lập”, “người sáng lập là…”, “đồng sáng lập gồm…”.
  3. Với đơn vị lập thêm từ tổ chức có sẵn như chi nhánh, văn phòng, tổ dự án, chỉ dùng thành lập.
  4. Đọc lại: nếu thấy “sáng lập lại”, “ngày sáng lập”, “đồng thành lập”, sửa theo bảng ở trên.

Câu nhớ gọn: người thì sáng lập, ngày thì thành lập. Sáu chữ này giải quyết phần lớn các trường hợp bạn sẽ gặp.

Với những trường hợp còn lại, như một nhóm vừa có ý tưởng vừa làm thủ tục, bạn được chọn tự do. Không có hội đồng nào bắt lỗi câu “Ba người bạn thành lập công ty năm 2018”; câu ấy vẫn đúng và rõ.

Câu hỏi thường gặp

Người sáng lập có nhất thiết là người góp vốn không?

Về mặt ngôn ngữ thì không. Người sáng lập là người khởi xướng và cùng khai sinh tổ chức, có thể góp ý tưởng, công sức hay vốn. Trong luật doanh nghiệp, các khái niệm như thành viên sáng lập, cổ đông sáng lập có định nghĩa riêng, nên khi bàn quyền lợi cụ thể bạn cần tra văn bản hiện hành.

Nói “thành lập nên” có thừa không?

Không hẳn. “Nên” trong cụm này nhấn kết quả, giống “xây dựng nên”, “tạo nên”. Câu “họ thành lập nên một hội nhỏ” vẫn dùng được trong văn kể chuyện. Trong văn bản hành chính, “thành lập” đứng một mình gọn hơn, nên thường bỏ “nên”.

Có thể dùng sáng lập cho một quy trình hay phương pháp không?

Được, nếu đó là quy trình, phương pháp đầu tiên, mang dấu ấn người tạo ra. “Bà là người sáng lập phương pháp dạy đọc này” tự nhiên. Với quy trình nội bộ thường ngày, dùng xây dựng, đặt ra hoặc thiết lập hợp hơn vì không nhấn tính khởi đầu.

Ngày thành lập và ngày ra đời khác nhau không?

Thường dùng như nhau. Ngày thành lập nhấn mốc chính thức, có quyết định hay giấy phép; ngày ra đời mềm hơn, có thể chỉ lúc tổ chức bắt đầu hoạt động dù chưa có giấy tờ. Một số tổ chức hoạt động trước rồi mới đăng ký, khi đó hai mốc có thể khác nhau.

Trong tiếng Trung, thành lập có nghĩa giống tiếng Việt không?

Có nghĩa lập ra tổ chức như tiếng Việt, nhưng còn một nghĩa nữa là lập luận, lý lẽ đứng vững được. Nghĩa thứ hai gần như không dùng trong tiếng Việt. Người học tiếng Trung nên chú ý để khỏi dịch máy móc câu có từ này sang tiếng Việt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138