SoDung.comSở Dụng
Cặp từ gần âm, gần nghĩa dễ lẫn

Lạm dụng hay lợi dụng? Dùng quá mức khác dùng để trục lợi ở đâu

Lạm dụng là dùng quá mức, quá giới hạn cho phép; lợi dụng là dùng cái gì đó để mưu lợi cho mình, có khi chính đáng. Nghĩa chữ lạm, chữ lợi và câu sai – câu đúng.

Young Vietnamese man in a Thai Nguyen dormitory sitting on a bunk bed late at night, face lit faintly by a phone held low, seen from the side in deep shadow

Lạm dụng là dùng một thứ quá mức, vượt giới hạn cho phép hoặc giới hạn hợp lý; lợi dụng là dùng một thứ, một người, một tình huống để đem lại lợi ích cho mình, thường theo cách không chính đáng. Chữ lạm nghĩa là tràn, quá mức; chữ lợi là lợi ích. Một bên nói về mức độ dùng, một bên nói về mục đích dùng.

Hai từ có âm đầu giống nhau và cùng chữ dụng, nên trong bài viết về sức khoẻ, mạng xã hội, công việc, người viết hay đặt nhầm: “lợi dụng thuốc kháng sinh”, “lạm dụng lòng tốt của người khác để vay tiền”. Bài này tách nghĩa từng chữ, chỉ cách dùng của mỗi từ, nói thêm về tận dụng, lạm quyền, và đặt câu sai – câu đúng để bạn tự kiểm.

Nghĩa từng chữ và các từ cùng họ

Hai từ dùng chung chữ dụng nghĩa là dùng. Chữ đứng trước làm nên khác biệt. Bảng dưới ghi theo cách giải phổ biến trong các sách từ Hán Việt.

ChữChữ HánNghĩaGặp trong từ nào
lạm濫nước tràn bờ; quá mức, bừa bãilạm phát, lạm quyền, lạm chi, lạm thu
lợi利lợi ích, có lợi; sắc bénlợi nhuận, trục lợi, tiện lợi
dụng用dùngsử dụng, tận dụng, vận dụng
tận盡hết, đến cùngtận dụng, tận tâm, tận cùng

Hình ảnh của chữ lạm (濫) là nước tràn qua bờ. Nhờ vậy dễ hiểu vì sao lạm phát là tiền phát hành tràn ra quá mức, lạm chi là chi vượt mức được phép, lạm quyền là dùng quyền vượt phạm vi. Lạm dụng cũng vậy: dùng tràn qua giới hạn.

Chữ lợi (利) nghĩa gốc gắn với sự sắc bén và lợi ích. Lợi dụng là dùng vì lợi, nghĩa là mục đích của việc dùng là đem lại lợi cho mình. Chữ tận (盡) trong tận dụng là hết, đến cùng: dùng cho hết, không để phí. Ba từ tạo thành bộ ba quen thuộc: lạm dụng (quá mức), lợi dụng (vì lợi riêng), tận dụng (cho hết, không phí).

Lạm dụng: vấn đề nằm ở mức độ

Lạm dụng nói rằng thứ được dùng tự nó không sai, cái sai là dùng quá nhiều, quá thường xuyên hoặc vượt khỏi phạm vi cho phép. Câu tự đặt: “Lạm dụng thuốc giảm đau có thể gây hại cho dạ dày.” Thuốc giảm đau là thứ có ích, nhưng dùng quá mức thì gây hại. Đây là nghĩa hay gặp nhất trong bài viết sức khoẻ.

Lạm dụng cũng dùng cho các thứ không phải vật chất: lạm dụng từ ngữ, lạm dụng hình ảnh minh hoạ, lạm dụng quyền hạn. “Bài thuyết trình lạm dụng hiệu ứng chuyển cảnh” nghĩa là dùng quá nhiều tới mức gây rối mắt. Ý chê luôn nằm ở mức độ, không phải ở bản thân hiệu ứng.

Trong văn bản pháp luật, “lạm dụng” xuất hiện trong một số tên hành vi, như lạm dụng chức vụ, quyền hạn, hay lạm dụng tín nhiệm. Đây là thuật ngữ có định nghĩa và cấu thành riêng; bài này chỉ giải nghĩa từ ngữ. Khi gặp tình huống thật, bạn nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Với bài viết sức khoẻ, “lạm dụng” chỉ mô tả việc dùng quá mức, không phải chẩn đoán. Nếu bạn lo mình hay người thân đang dùng thuốc, rượu bia hay chất kích thích quá mức, hãy trao đổi với nhân viên y tế thay vì tự kết luận từ một bài giải nghĩa từ.

Lợi dụng: vấn đề nằm ở mục đích

Lợi dụng nói rằng một thứ, một người, một tình huống được dùng để mưu lợi cho người dùng. Câu tự đặt: “Kẻ gian lợi dụng lúc đông người để móc túi.” Lúc đông người tự nó vô hại; cái sai nằm ở mục đích và cách dùng của kẻ gian. Đây là nghĩa phổ biến, mang ý chê rõ.

Lợi dụng còn có một nghĩa trung tính: dùng điều kiện có sẵn để làm việc có lợi. Từ điển phổ biến ghi nhận nghĩa này, như “lợi dụng địa hình để xây hồ chứa”, “lợi dụng sức gió để phát điện”. Tuy vậy trong văn hiện đại, nghĩa trung tính thường được thay bằng tận dụng, khai thác, vì lợi dụng đã nghiêng mạnh về ý chê. Viết “lợi dụng ánh nắng để phơi lúa” vẫn đúng, nhưng “tận dụng ánh nắng” nghe tự nhiên hơn.

Khi đối tượng là con người, lợi dụng gần như luôn mang ý xấu: lợi dụng lòng tin, lợi dụng sự cả nể, lợi dụng người già. Chính vì thế, câu “anh ấy biết lợi dụng các mối quan hệ” có thể bị hiểu là chê dù người viết định khen sự khéo léo. Muốn khen, viết “biết tận dụng các mối quan hệ” hoặc “biết kết nối”.

Lợi dụng không nhất thiết đi kèm quá mức. Một người chỉ cần lợi dụng một lần lòng tốt của người khác là đã đủ để dùng từ này. Đây là khác biệt cốt lõi với lạm dụng: một bên đo bằng mức độ, một bên đo bằng mục đích.

Câu sai, câu đúng để tự kiểm

Các câu dưới tự đặt theo kiểu hay gặp trong bài viết sức khoẻ, mạng xã hội và công việc.

Câu dễ gặpVấn đềCách sửa
Đừng lợi dụng thuốc kháng sinh khi bị cảm.vấn đề là dùng quá mức, không phải mưu lợiĐừng lạm dụng thuốc kháng sinh khi bị cảm.
Hắn lạm dụng lòng tốt của hàng xóm để vay tiền rồi bỏ đi.nhấn mục đích trục lợiHắn lợi dụng lòng tốt của hàng xóm để vay tiền rồi bỏ đi.
Chị ấy rất giỏi lợi dụng thời gian rảnh để học thêm.muốn khen, lợi dụng nghe như chêChị ấy rất giỏi tận dụng thời gian rảnh để học thêm.
Bài viết lợi dụng quá nhiều từ tiếng Anh.dùng quá mứcBài viết lạm dụng từ tiếng Anh.
Một số người lạm dụng chương trình khuyến mãi bằng cách tạo nhiều tài khoản.dùng được, vì vừa quá mức vừa sai mục đíchCó thể giữ, hoặc viết “trục lợi từ chương trình” để nhấn ý gian lận.

Câu cuối cho thấy có những trường hợp hai nét nghĩa chồng lên nhau: người dùng vừa dùng quá giới hạn cho phép vừa nhằm lợi riêng. Khi đó cả lạm dụng lẫn lợi dụng đều dùng được, bạn chọn theo điều muốn nhấn. Trong văn bản của doanh nghiệp, “lạm dụng chương trình” đã khá quen.

Câu thứ ba là lỗi gây hiểu lầm nặng nhất, vì người viết định khen mà thành chê. Khi muốn nói ai đó dùng tốt điều kiện có sẵn, luôn nghĩ tới tận dụng trước.

Các từ cùng họ hay đi kèm

Hiểu chữ lạm và chữ lợi giúp bạn đọc đúng cả một loạt từ khác thường gặp trong báo chí và văn bản. Danh sách dưới đây ghi nghĩa theo hướng phổ biến.

  • Lạm quyền: dùng quyền vượt phạm vi được giao. Gần với lạm dụng quyền hạn nhưng ngắn gọn hơn.
  • Lạm chi, lạm thu: chi hoặc thu vượt mức được phép. Hay gặp trong tin tức về tài chính trường học, quỹ tập thể.
  • Lạm phát: mức giá chung tăng kéo dài, sức mua của đồng tiền giảm. Chữ lạm ở đây gợi hình ảnh tiền tràn ra quá mức.
  • Trục lợi: tìm cách thu lợi riêng bằng thủ đoạn không chính đáng. Mạnh hơn lợi dụng, nhấn rõ ý gian.
  • Tận dụng: dùng cho hết, không để phí, mang sắc thái tốt. Từ thay thế an toàn khi bạn muốn nói “dùng điều kiện có sẵn”.

Nhìn cả danh sách, bạn sẽ thấy chữ lạm luôn gắn với “vượt mức”, còn chữ lợi gắn với “lợi ích cho mình”. Nắm được hai nét này, bạn có thể đoán đúng nghĩa của nhiều từ chưa gặp.

Một lưu ý về giọng văn: lạm dụng và lợi dụng đều mang ý phê phán khá rõ. Trong thư từ, góp ý trực tiếp với người khác, hãy mô tả hành vi cụ thể thay vì gắn nhãn “anh lạm dụng”, “chị lợi dụng”, vì những từ này dễ làm người nghe phòng thủ.

Cách chọn từ nhanh

Khi phân vân giữa lạm dụng, lợi dụng và tận dụng, bạn chỉ cần ba câu hỏi.

  1. Vấn đề nằm ở mức độ dùng, quá nhiều, quá thường xuyên, quá giới hạn? Dùng lạm dụng.
  2. Vấn đề nằm ở mục đích, dùng để mưu lợi riêng, nhất là trên lòng tin hay hoàn cảnh của người khác? Dùng lợi dụng.
  3. Không có vấn đề gì, chỉ muốn nói dùng hết điều kiện có sẵn? Dùng tận dụng.

Câu nhớ gọn: lạm là tràn bờ, lợi là vì mình, tận là dùng hết.

Thử áp ba câu hỏi vào một câu tự đặt có chỗ trống: “Nhiều phụ huynh … điện thoại để giữ con ngồi yên trong bữa ăn.” Nếu ý người viết là cho con xem quá lâu, quá thường xuyên, từ đúng là lạm dụng. Nếu chỉ muốn nói phụ huynh dùng điện thoại như một công cụ có sẵn, câu ấy hợp với tận dụng. Lợi dụng không hợp, vì ở đây không ai mưu lợi riêng trên lòng tin hay hoàn cảnh của người khác.

Nếu viết cho người đọc phổ thông về sức khoẻ, ghi nhớ thêm: mọi câu nói về dùng thuốc quá mức là lạm dụng, không bao giờ là lợi dụng. Lỗi này hay gặp tới mức chỉ cần sửa nó thôi là bài viết đã sạch hơn nhiều.

Một tình huống, ba cách kể

Ba từ cho ba cách nhìn khác nhau về cùng một sự việc. Lấy ví dụ tự đặt: một cửa hàng tạp hoá trong khu tập thể nhận giữ hộ chìa khoá, nhận hàng giao hộ cho các gia đình đi làm cả ngày. Tuỳ người kể chọn từ nào, câu chuyện mang một màu khác hẳn.

“Nhiều nhà lạm dụng lòng tốt của chủ cửa hàng, gửi cả xe máy, cả thùng hàng cồng kềnh, có hôm tới tối mịt mới về nhận.” Lời trách ở đây nằm ở mức độ: nhận giữ hộ vài món thì không sao, nhưng gửi tràn qua mức một người hàng xóm có thể gánh thì thành quá đà. Người được nhờ không bị lừa, chỉ bị nhờ quá nhiều.

“Có người lợi dụng việc chủ cửa hàng nhận hàng hộ, đặt hàng trả tiền khi giao để cửa hàng ứng trước, rồi lờ đi không trả.” Lời trách lúc này nằm ở mục đích: chỉ cần một lần như vậy đã đủ gọi là lợi dụng, vì người kia cố ý dùng lòng tốt của người khác để được lợi cho mình.

“Chủ cửa hàng tận dụng mặt tiền rộng để kê thêm một tủ giữ đồ có khoá, ai gửi thì tự cất, tự lấy.” Không còn ai đáng trách, chỉ có một người biết dùng hết điều kiện mình có. Ba câu, ba từ, ba thái độ của người viết đối với cùng một khu phố. Nếu đổi chéo các từ cho nhau, người đọc sẽ hiểu sai cả người bị nói tới lẫn quan điểm của người kể.

Câu hỏi thường gặp

Lợi dụng có nghĩa trung tính không?

Có. Từ điển phổ biến ghi nhận nghĩa dùng điều kiện có sẵn để làm việc có lợi, như lợi dụng địa hình. Nhưng trong văn hiện đại, nghĩa chê đã nổi trội, nên nghĩa trung tính thường được thay bằng tận dụng hay khai thác để tránh hiểu lầm, nhất là khi đối tượng là con người.

Lạm dụng có dùng cho người được không?

Có, nhưng cần thận trọng. Trong luật và báo chí, lạm dụng đi với người trong một số tên hành vi nghiêm trọng có định nghĩa riêng. Trong lời nói thường, câu như “lạm dụng nhân viên làm thêm giờ” nghĩa là bắt làm quá mức. Viết về những chủ đề này nên dùng từ chính xác và tra văn bản liên quan.

Tận dụng và lợi dụng có thay nhau được không?

Chỉ trong vài câu nói về điều kiện tự nhiên, như tận dụng hay lợi dụng sức gió. Khi đối tượng là con người, lòng tin, hoàn cảnh khó khăn, hai từ khác hẳn: tận dụng là dùng tốt, lợi dụng là dùng để mưu lợi. Phân vân thì chọn tận dụng cho nghĩa tốt.

Lạm dụng và sử dụng sai khác nhau thế nào?

Sử dụng sai là dùng không đúng cách hay không đúng mục đích, có thể chỉ một lần và do thiếu hiểu biết. Lạm dụng nhấn mức độ quá đà, thường lặp đi lặp lại. Uống nhầm thuốc là dùng sai; uống thuốc giảm đau hằng ngày khi không cần là lạm dụng.

Vì sao lạm phát lại dùng chữ lạm?

Vì chữ lạm nghĩa là tràn, quá mức. Lạm phát hiểu theo chữ là phát ra quá mức, gợi hình ảnh tiền tệ tràn ra khiến giá cả tăng. Cách giải thích kinh tế học về lạm phát phức tạp hơn, nhưng hình ảnh chữ lạm giúp bạn nhớ từ này cùng họ với lạm dụng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138