SoDung.comSở Dụng
Từ pháp lý hay nhầm

Truy cứu, truy tố, truy nã: chữ "truy" trong từ pháp lý và lỗi dùng lẫn khi đưa tin

Truy cứu là buộc chịu trách nhiệm, truy tố là bước viện kiểm sát đưa bị can ra toà, truy nã là truy bắt người bỏ trốn. Nghĩa chữ "truy" và câu đúng, câu sai.

Overhead view of a young Vietnamese journalist editing at a laptop with a dark blank screen in a newsroom in Da Nang, notebook and pen beside, cool evening lamplight

Truy cứu trách nhiệm hình sự là buộc một người phải chịu trách nhiệm về hành vi phạm tội — một khái niệm bao trùm; truy tố là một bước cụ thể, khi viện kiểm sát quyết định đưa bị can ra toà bằng bản cáo trạng; truy nã là việc cơ quan có thẩm quyền ra quyết định truy tìm, bắt giữ người bỏ trốn. Ba từ cùng có chữ truy (追) nhưng chỉ ba việc khác nhau, ở ba thời điểm khác nhau.

Lỗi phổ biến nhất là viết "bị truy tố" khi một người mới bị khởi tố, hoặc dùng "truy nã" như một cách nói mạnh cho "đang bị tìm". Bài này tách nghĩa chữ truy, đặt từng từ vào đúng giai đoạn tố tụng, đưa câu sai và câu đúng tự đặt, kèm cách nhớ. Phần pháp lý chỉ giải nghĩa từ; tình huống cụ thể cần tra Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành hoặc hỏi luật sư.

Chữ truy có hai hướng nghĩa

Truy (追) có nghĩa gốc là đuổi theo. Từ nghĩa này tiếng Việt có truy đuổi, truy bắt, truy kích, truy lùng — đều là chạy theo một đối tượng đang ở phía trước. Truy nã nằm trong nhóm này: nã (拿) là bắt, nắm lấy; truy nã là đuổi theo để bắt.

Hướng nghĩa thứ hai là lần ngược về chuyện đã qua để làm cho đủ, cho đến nơi: truy thu (thu khoản lẽ ra đã phải nộp), truy lĩnh (lĩnh khoản lẽ ra đã được nhận), truy tặng (tặng cho người đã mất), truy điệu (tưởng nhớ người đã khuất), truy vấn (hỏi dồn cho rõ). Truy cứu nằm trong nhóm này: cứu (究) là xét kỹ, tìm đến cùng, như trong nghiên cứu, cứu xét; truy cứu là lần lại một hành vi đã xảy ra để xét trách nhiệm đến cùng.

Truy tố đứng giữa hai hướng: tố (訴) là kêu, kiện, buộc tội trước cơ quan xét xử; truy tố là theo đuổi việc buộc tội đó đến trước toà. Hiểu chữ truy theo hai hướng giúp nhận ra vì sao "truy cứu" và "truy nã" khác hẳn nhau dù cùng mở đầu bằng một chữ: một bên là xét lại cái đã làm, một bên là đuổi theo người đang trốn.

Ba từ đứng ở đâu trong một vụ án hình sự

Sơ đồ dưới đây giản lược trình tự tố tụng hình sự theo luật hiện hành để đặt ba từ vào đúng chỗ. Mỗi giai đoạn còn nhiều thủ tục chi tiết không nêu ở đây.

  1. Tiếp nhận tố giác, tin báo: cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xác minh dấu hiệu tội phạm.
  2. Khởi tố vụ án, khởi tố bị can: từ lúc có quyết định khởi tố bị can, người đó gọi là bị can. Việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với họ bắt đầu được đặt ra.
  3. Điều tra: thu thập chứng cứ, lấy lời khai, giám định. Nếu bị can bỏ trốn hoặc không rõ đang ở đâu, cơ quan điều tra có thể ra quyết định truy nã.
  4. Truy tố: viện kiểm sát nghiên cứu hồ sơ, nếu đủ căn cứ thì quyết định truy tố bị can trước toà án bằng bản cáo trạng; nếu không thì có thể trả hồ sơ điều tra bổ sung, đình chỉ hoặc tạm đình chỉ.
  5. Xét xử: khi toà án quyết định đưa vụ án ra xét xử, bị can trở thành bị cáo. Bản án kết tội có hiệu lực pháp luật là lúc trách nhiệm hình sự được xác định.
  6. Thi hành án: người bị kết án bỏ trốn cũng có thể bị truy nã.

Từ sơ đồ, có thể thấy "truy cứu" trải dài suốt quá trình, "truy tố" là một điểm cụ thể ở giữa, còn "truy nã" là một biện pháp có thể xuất hiện ở nhiều giai đoạn khi người liên quan bỏ trốn. Viết "anh E đã bị truy tố" khi vụ việc mới ở giai đoạn điều tra là sai giai đoạn — đúng là "đã bị khởi tố" hoặc "đang bị điều tra".

Truy cứu trách nhiệm hình sự: khái niệm bao trùm

Cụm "truy cứu trách nhiệm hình sự" xuất hiện nhiều trong Bộ luật Hình sự, nhất là ở các quy định về thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, về miễn trách nhiệm hình sự, và trong mô tả từng tội ở dạng "đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự". Ở đây truy cứu mang nghĩa: đặt người đó vào quá trình xử lý hình sự, thay vì xử phạt hành chính hay không xử lý.

Vì bao trùm, cụm này phù hợp khi nói chung về khả năng bị xử lý hình sự: "hành vi này có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự". Nó không phù hợp để mô tả một bước tố tụng cụ thể đã xảy ra với một người hôm qua — lúc đó nên gọi tên bước: bị khởi tố, bị truy tố, bị đưa ra xét xử.

Ngoài pháp lý hình sự, "truy cứu trách nhiệm" còn được dùng rộng trong văn bản hành chính: truy cứu trách nhiệm của người để xảy ra sai phạm, tức xem xét xử lý kỷ luật, bồi thường. Cách dùng rộng này được chấp nhận trong văn bản hành chính, nhưng khi viết nên nói rõ là trách nhiệm gì — hình sự, hành chính, kỷ luật hay dân sự — để người đọc không tự hiểu là chuyện ra toà.

Viết tin pháp luật: chọn từ theo văn bản, không theo cảm giác

Phần lớn lỗi dùng "truy" trong tin tức đến từ việc người viết chọn từ theo độ mạnh của cảm xúc: "truy tố" nghe nặng hơn "khởi tố", "truy nã" nghe gấp hơn "truy tìm". Nhưng mỗi từ gắn với một văn bản cụ thể do một cơ quan cụ thể ban hành. Viết sai từ là thông báo sai về tình trạng pháp lý của một người, và điều này có thể ảnh hưởng đến danh dự của họ khi vụ việc chưa kết thúc.

Cách làm an toàn là hỏi: văn bản gốc là gì, do ai ban hành. Quyết định khởi tố bị can của cơ quan điều tra thì viết khởi tố. Bản cáo trạng của viện kiểm sát thì viết truy tố. Quyết định truy nã thì viết truy nã, kèm tên cơ quan ra quyết định. Khi chỉ có thông tin "đang được cơ quan chức năng làm rõ", không nên dùng chữ truy nào.

Với người đọc, hiểu đúng ba từ này cũng giúp đọc tin bình tĩnh hơn: một người "bị truy cứu" chưa chắc đã ra toà, một người "bị truy tố" chưa phải là người có tội, và một người "bị truy nã" là người đang vắng mặt trước cơ quan tố tụng, không phải đã bị kết án.

Câu sai – câu đúng tự đặt

Ví dụ dưới đây tự đặt, không lấy từ bài báo hay hồ sơ có thật.

Câu cần xem lạiCâu nên viếtVì sao
Sau ba ngày điều tra, công an đã truy tố hai đối tượng.Sau ba ngày xác minh, cơ quan điều tra đã khởi tố hai bị can.Truy tố là việc của viện kiểm sát, ở sau giai đoạn điều tra.
Người đàn ông đang bị truy cứu vì bỏ trốn khỏi nơi cư trú.Người đàn ông đang bị truy nã vì bỏ trốn.Đuổi theo người đang trốn ⇒ truy nã.
Viện kiểm sát đã truy nã bị can ra toà bằng bản cáo trạng.Viện kiểm sát đã truy tố bị can trước toà án bằng bản cáo trạng.Cáo trạng gắn với truy tố.
Chủ nợ truy nã con nợ khắp các tỉnh.Chủ nợ đi tìm con nợ khắp các tỉnh.Truy nã là quyết định của cơ quan có thẩm quyền, không dùng cho cá nhân.
Bị cáo đã bị truy tố từ tháng trước và đang bị điều tra.Bị can đã bị khởi tố từ tháng trước và đang bị điều tra.Đang điều tra thì là bị can, chưa có truy tố.

Câu thứ tư thuộc dạng nói quá trong lời thường. Trong trò chuyện, nói đùa "bị vợ truy nã" không ai hiểu nhầm. Nhưng trong một bài viết có tính thông tin, dùng truy nã cho việc của cá nhân dễ khiến người đọc tưởng đã có quyết định của cơ quan nhà nước, và có thể ảnh hưởng đến danh dự người được nhắc tên.

Những từ cùng họ "truy" hay đi kèm

Truy tìm, truy lùng. Là tìm kiếm ráo riết, không nhất thiết có quyết định pháp lý. Phù hợp để viết "lực lượng chức năng đang truy tìm" khi chưa rõ đã có quyết định truy nã hay chưa.

Truy bắt. Là đuổi theo để bắt ngay tại thời điểm đó, ví dụ truy bắt người vừa giật túi xách. Khác truy nã ở chỗ truy nã là một quyết định, có thể kéo dài nhiều năm.

Truy thu, truy nộp. Thuộc lĩnh vực thuế, tài chính: thu hoặc nộp khoản lẽ ra đã phải nộp trước đây. Không liên quan đến hình sự dù có chữ truy.

Truy tặng, truy phong. Trao danh hiệu cho người đã mất. Chữ truy ở đây là lần về quá khứ, không có nghĩa đuổi theo.

Thời hiệu truy cứu. Là thời hạn mà khi hết thì người phạm tội không bị truy cứu trách nhiệm hình sự nữa, trừ các tội luật không áp dụng thời hiệu. Có quy định về việc tính lại thời hiệu khi người đó cố tình trốn tránh và đã có quyết định truy nã. Cách tính cụ thể cần tra Bộ luật Hình sự hiện hành.

Cách nhớ ba từ

Một câu duy nhất gói được cả ba: "truy cứu là xét đến cùng, truy tố là đưa ra toà, truy nã là đuổi theo bắt". Khi viết, có thể tự kiểm như sau:

  • Nói về khả năng hoặc nguyên tắc bị xử lý hình sự: truy cứu trách nhiệm hình sự.
  • Có bản cáo trạng, có viện kiểm sát: truy tố.
  • Có người bỏ trốn và có quyết định của cơ quan có thẩm quyền: truy nã.
  • Mới có quyết định khởi tố, đang điều tra: đừng dùng chữ truy nào cả, viết khởi tố, điều tra.
  • Kiểm tên người: trước khi có quyết định đưa ra xét xử là bị can; sau đó là bị cáo; bị truy nã có thể là bị can, bị cáo hoặc người đã bị kết án.

Người viết tin pháp luật nên giữ thói quen ghi đúng tên văn bản: quyết định khởi tố, bản cáo trạng, quyết định đưa vụ án ra xét xử, quyết định truy nã. Tên văn bản chính là cách chắc nhất để biết vụ việc đang ở bước nào. Nếu bạn là người trong cuộc và cần biết quyền của mình ở từng bước, nên đọc văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Câu hỏi thường gặp

Bị truy tố có nghĩa là đã có tội chưa?

Chưa. Truy tố là viện kiểm sát cho rằng đủ căn cứ để đưa bị can ra xét xử. Có tội hay không do toà án quyết định bằng bản án, và theo nguyên tắc suy đoán vô tội, người đó chỉ bị coi là có tội khi bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật.

Cáo trạng là gì và liên quan đến truy tố thế nào?

Cáo trạng là văn bản viện kiểm sát dùng để truy tố bị can trước toà án, trình bày hành vi bị cho là phạm tội, chứng cứ và tội danh, điều luật áp dụng. Chữ cáo (告) là báo, buộc tội; trạng (狀) là bản trình bày. Không có cáo trạng thì chưa có truy tố.

Truy nã có áp dụng với người chưa bị khởi tố không?

Theo luật tố tụng hình sự hiện hành, quyết định truy nã áp dụng với bị can, bị cáo bỏ trốn hoặc không biết đang ở đâu, và với người bị kết án bỏ trốn. Người chưa bị khởi tố thì chưa thuộc đối tượng truy nã; điều kiện cụ thể cần tra văn bản hiện hành.

"Truy cứu trách nhiệm" có luôn nghĩa là hình sự không?

Không. Trong văn bản hành chính, cụm này còn chỉ việc xem xét trách nhiệm kỷ luật, hành chính hay bồi thường. Khi viết nên ghi rõ loại trách nhiệm để người đọc không mặc định đó là xử lý hình sự.

Truy tố và công tố khác nhau thế nào?

Công tố là quyền nhân danh nhà nước buộc tội người phạm tội, do viện kiểm sát thực hành trong suốt quá trình tố tụng hình sự. Truy tố là một quyết định cụ thể trong quá trình đó. Diễn đạt chính xác là viện kiểm sát thực hành quyền công tố, và một biểu hiện của quyền ấy là truy tố bị can.

Đình nã là gì?

Đình nã là quyết định chấm dứt việc truy nã, khi người bị truy nã đã bị bắt, đã ra đầu thú, đã chết, hoặc khi có căn cứ khác luật định. Chữ đình (停) là dừng lại. Đây là từ hay gặp trong thông báo của cơ quan điều tra.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138