Theo cách gọi phổ biến và cách phân loại người học trong Luật Giáo dục hiện hành: người học ở phổ thông là học sinh, người học cao đẳng, đại học là sinh viên, người học chương trình thạc sĩ là học viên (học viên cao học), người học tiến sĩ là nghiên cứu sinh; người theo các chương trình giáo dục thường xuyên, khoá bồi dưỡng cũng được gọi là học viên. Trẻ ở mầm non được gọi là trẻ em, trẻ hoặc bé, không gọi là học sinh trong văn bản chuẩn.
Nhiều thông báo, bài báo và cả biểu mẫu vẫn gọi lẫn những từ này, nhất là "sinh viên cao học" hay "học sinh đại học". Bài dưới đây tách nghĩa chữ sinh và chữ viên, sắp các cách gọi theo bậc học, đặt câu sai – câu đúng và nhắc những chỗ có thể linh hoạt.
Nghĩa từng chữ
Ba từ được ghép từ ít chữ Hán, xoay quanh học 學, sinh 生 và viên 員:
| Từ | Chữ Hán | Nghĩa từng chữ | Gợi ý khi nhớ |
|---|---|---|---|
| Học sinh | 學生 | học: học; sinh: người học trò (như thư sinh, môn sinh) | Người đi học, nghĩa gốc rộng |
| Sinh viên | 生員 | sinh: học trò; viên: người, thành viên (như nhân viên, đoàn viên) | Từng là tên một hạng học trò trong khoa cử xưa |
| Học viên | 學員 | học; viên | Người học thuộc một khoá, một cơ sở đào tạo |
| Nghiên cứu sinh | 研究生 | nghiên cứu: tìm tòi, xem xét kỹ; sinh: người học | Người học ở bậc tiến sĩ |
Chữ sinh 生 ở đây không mang nghĩa "sống" hay "đẻ ra" mà mang nghĩa người học trò, như trong thư sinh, môn sinh, tiên sinh (ban đầu là người sinh trước, sau thành cách gọi thầy). Biết nghĩa này, bạn thấy vì sao "học sinh", "sinh viên", "nghiên cứu sinh" đều mang chữ sinh.
Từ "sinh viên" có lịch sử thú vị: trong khoa cử thời phong kiến, sinh viên (生員) từng là tên gọi một hạng học trò trong hệ thống thi cử ở Trung Quốc thời Minh, Thanh; ở Việt Nam thời khoa cử, hạng tương tự thường được gọi là sinh đồ, nhưng chỗ này cần đối chiếu thêm. Ý nghĩa hiện đại là người học bậc cao đẳng, đại học hình thành về sau. Phần lịch sử chi tiết bài này không đi sâu vì chưa đối chiếu đủ nguồn.
Cách gọi theo từng bậc học
Luật Giáo dục hiện hành có điều khoản liệt kê người học theo bậc. Theo cách hiểu phổ biến của các quy định này: trẻ em ở cơ sở giáo dục mầm non; học sinh ở cơ sở giáo dục phổ thông và một số trình độ của giáo dục nghề nghiệp; sinh viên ở trình độ cao đẳng, đại học; học viên ở trình độ thạc sĩ; nghiên cứu sinh ở trình độ tiến sĩ; học viên ở các chương trình giáo dục thường xuyên. Câu chữ cụ thể và cách phân loại cho giáo dục nghề nghiệp cần tra văn bản hiện hành nếu bạn viết văn bản pháp lý.
Trong đời sống, cách gọi này được dùng khá ổn định ở hai đầu: "học sinh lớp 6" và "sinh viên năm nhất" gần như không ai lẫn. Vùng hay lẫn là bậc sau đại học và các chương trình ngắn hạn. Người học thạc sĩ thường tự gọi mình là "sinh viên cao học" theo thói quen từ đại học, trong khi biểu mẫu chính thức của các trường gọi là "học viên". Người học khoá tin học văn phòng ở trung tâm thì có lúc được gọi là học sinh, có lúc là học viên.
Cũng cần phân biệt học viên theo nghĩa người học với học viện 學院 là tên một loại cơ sở giáo dục đại học. Người học ở một học viện vẫn là sinh viên nếu học trình độ đại học; "học viên học viện" chỉ đúng khi họ theo chương trình thạc sĩ hoặc khoá bồi dưỡng của học viện đó. Ở một số học viện thuộc lực lượng vũ trang, cách gọi người học có quy định riêng.
Từ chung bao trùm tất cả là người học, rất hay dùng trong văn bản chính sách và trong tài liệu lý luận dạy học: "lấy người học làm trung tâm".
Câu sai – câu đúng
Sai: "Các sinh viên cao học của khoa bảo vệ luận văn vào tháng sáu." Trong văn bản chính thức, người học thạc sĩ là học viên cao học. Viết: "Các học viên cao học của khoa bảo vệ luận văn vào tháng sáu." Trong lời nói thân mật, "sinh viên cao học" vẫn gặp và người nghe hiểu; điều cần tránh là đưa cách nói này vào biểu mẫu, thông báo.
Sai: "Học sinh trường mầm non Hoa Sen biểu diễn văn nghệ." Trong văn bản chuẩn, người học ở mầm non là trẻ hoặc các bé. Viết: "Các bé trường mầm non Hoa Sen biểu diễn văn nghệ." (tên trường là ví dụ giả định).
Đúng: "Nghiên cứu sinh cần công bố kết quả theo yêu cầu của chương trình đào tạo tiến sĩ." Nghiên cứu sinh là cách gọi chuẩn cho người học tiến sĩ; không gọi là "học viên tiến sĩ" hay "sinh viên tiến sĩ" trong văn bản chính thức.
Sai: "Học sinh năm ba đại học đi thực tập ở doanh nghiệp." Ở đại học, viết sinh viên năm ba. Cách gọi "học sinh" cho người học đại học còn gặp ở một số vùng và trong văn nói cũ, nhưng văn bản hiện nay dùng sinh viên.
Đúng: "Học viên khoá bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm được cấp chứng chỉ sau khi hoàn thành chương trình." Người học khoá bồi dưỡng, khoá ngắn hạn được gọi là học viên, kể cả khi họ đã có bằng đại học hay đang là giáo viên.
Những cách gọi khác và chỗ dùng hợp
Bên cạnh bốn từ chính, tiếng Việt có nhiều cách gọi người học khác, mỗi cách một sắc thái:
- Tân sinh viên: sinh viên năm thứ nhất mới nhập học; tân 新 là mới. Viết "tân sinh viên mới" là lặp nghĩa.
- Thí sinh 試生: người dự thi; không phải người đang học ở một cơ sở. Một học sinh lớp 12 khi đi thi trở thành thí sinh.
- Sĩ tử 士子: cách gọi văn chương cho người đi thi, gốc từ khoa cử; hay gặp trên báo mùa thi.
- Giáo sinh: sinh viên sư phạm đi thực tập giảng dạy ở trường phổ thông.
- Lưu học sinh 留學生: người học ở nước ngoài; trong văn bản tiếng Việt thường dùng cho người nước ngoài học ở Việt Nam hoặc người Việt học ở nước ngoài tuỳ văn cảnh. "Du học sinh" là cách gọi phổ biến hơn cho người Việt đi học nước ngoài.
- Học trò: thuần Việt, thân mật, dùng cho mọi bậc trong quan hệ thầy – trò.
- Cựu học sinh, cựu sinh viên: người đã từng học ở trường; cựu 舊 là cũ.
Phần lớn những cách gọi này không cạnh tranh với bốn từ chính mà chỉ nhấn một vai cụ thể: đang đi thi, mới vào trường, đã ra trường, đang học ở nước ngoài.
Vì sao "học viên" là từ hay bị lẫn nhất
Học viên là từ có phạm vi rộng nhất trong nhóm. Nó vừa là tên gọi chính thức cho người học thạc sĩ, vừa là cách gọi cho người học các khoá bồi dưỡng, khoá ngắn hạn ở trung tâm, vừa xuất hiện trong lĩnh vực giáo dục thường xuyên. Phạm vi rộng nghĩa là ranh giới mờ, và người viết dễ dùng nó cho những người thật ra nên gọi là học sinh hoặc sinh viên.
Một gợi ý thực tế: nếu người học thuộc một cấp học có tên rõ ràng trong hệ thống (phổ thông, đại học, tiến sĩ), hãy dùng tên gọi của cấp đó. Nếu người học tham gia một khoá đào tạo nằm ngoài các bậc học chính quy, hoặc đang học thạc sĩ, "học viên" là lựa chọn đúng.
Trung tâm ngoại ngữ, trung tâm kỹ năng có thể gặp tình huống người học là trẻ em. Nhiều trung tâm vẫn gọi chung là học viên trong hợp đồng và hồ sơ, còn khi nói chuyện với phụ huynh thì gọi "các con", "các bạn nhỏ". Không có quy định cứng ở đây; điều quan trọng là thống nhất cách gọi trong cùng một loại giấy tờ.
Chọn từ nhanh khi soạn thông báo, biểu mẫu
Khi phân vân, bạn đi qua các bước sau:
- Xác định bậc học: mầm non, phổ thông, cao đẳng – đại học, thạc sĩ, tiến sĩ, hay khoá ngắn hạn.
- Gán tên gọi theo bậc: trẻ – học sinh – sinh viên – học viên – nghiên cứu sinh; khoá ngắn hạn, bồi dưỡng thì học viên.
- Nếu văn bản bao gồm nhiều bậc, dùng từ chung người học hoặc liệt kê đủ các nhóm.
- Nếu đang ở cơ sở có quy định riêng về cách gọi (học viện ngành, trường nghề), theo quy định của cơ sở.
- Soát lại các cụm lặp nghĩa như "tân sinh viên mới", "cựu học sinh cũ".
Năm bước này đủ cho hầu hết thông báo nhập học, biểu mẫu đăng ký và bài viết về trường học. Với văn bản gửi nhiều đối tượng cùng lúc, như thông báo của một trường có cả hệ phổ thông và hệ trung cấp, hãy ghi rõ từng nhóm ngay ở câu đầu để người đọc biết thông báo có liên quan đến mình hay không.
Những tổ hợp quanh chữ sinh và cách viết tắt trên biểu mẫu
Chữ sinh với nghĩa người học còn tạo ra nhiều tổ hợp quen thuộc. Biết chúng giúp bạn dùng đúng và tránh những cụm lặp:
- Nam sinh, nữ sinh: học sinh hoặc sinh viên nam, nữ. Viết "em học sinh nữ sinh" là lặp; chọn "em nữ sinh" hoặc "em học sinh nữ".
- Môn sinh: học trò của một thầy, một môn phái, hay gặp trong võ thuật và văn hoá truyền thống.
- Thư sinh: người học trò thời xưa, nay hay dùng để tả dáng vẻ nho nhã: "trông thư sinh".
- Học sinh, sinh viên viết liền thành một cụm khi nói chung cả hai nhóm, như trong "vé xe buýt cho học sinh, sinh viên". Trên biểu mẫu, hai nhóm này hay được viết tắt là HS, SV.
- Viết tắt trên giấy tờ: HS (học sinh), SV (sinh viên), HV (học viên), NCS (nghiên cứu sinh) là những chữ tắt hay gặp. Chỉ nên viết tắt trong bảng biểu, biểu mẫu nội bộ và khi đã giải thích ở lần xuất hiện đầu; trong thư gửi phụ huynh hay thông báo công khai, viết đầy đủ.
- Sinh viên tình nguyện, sinh viên thực tập: các cụm gọi theo hoạt động, không thay đổi bậc học của người được gọi.
Những tổ hợp này cho thấy chữ sinh vẫn giữ nguyên nghĩa người học trò qua hàng loạt từ. Khi gặp một từ lạ có chữ sinh đứng cạnh một yếu tố chỉ việc học, bạn có thể đoán gần đúng nghĩa của nó, nhưng vẫn nên kiểm từ điển trước khi đưa vào văn bản chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Người học thạc sĩ là sinh viên hay học viên?
Trong văn bản chính thức, người học thạc sĩ được gọi là học viên, thường viết đầy đủ là học viên cao học. Cách gọi "sinh viên cao học" vẫn gặp trong lời nói thân mật, nhưng biểu mẫu, quyết định và thông báo của các trường đều dùng học viên.
Trẻ mẫu giáo có được gọi là học sinh không?
Trong văn bản chuẩn, người học ở cơ sở giáo dục mầm non được gọi là trẻ em, thường viết là trẻ hoặc các bé. Lời nói thường ngày đôi khi vẫn gọi "học sinh mẫu giáo", người nghe hiểu, nhưng khi viết thông báo hay báo cáo bạn nên dùng cách gọi chuẩn.
Người học ở trường trung cấp gọi là gì?
Thông thường người học trình độ trung cấp, sơ cấp được gọi là học sinh, người học trình độ cao đẳng được gọi là sinh viên. Quy định về giáo dục nghề nghiệp có thể được sửa đổi, nên khi viết văn bản pháp lý, bạn tra văn bản hiện hành và cách gọi của chính cơ sở đào tạo.
Học viên và học viện khác nhau thế nào?
Học viên là người học, chữ viên 員 là người. Học viện là tên một loại cơ sở giáo dục đại học, chữ viện 院 là nơi, cơ quan. Người học trình độ đại học ở một học viện vẫn được gọi là sinh viên.
"Tân sinh viên" có cần thêm chữ "mới" không?
Không. Chữ tân 新 đã có nghĩa là mới, nên "tân sinh viên mới" là lặp nghĩa. Bạn chọn một trong hai: "tân sinh viên" hoặc "sinh viên mới nhập học".
"Người học" có thay được cho tất cả các từ trên không?
Được, đây là từ chung bao trùm mọi bậc, hay dùng trong văn bản chính sách và lý luận dạy học. Tuy vậy, khi văn bản chỉ nói về một nhóm cụ thể, dùng tên gọi đúng bậc sẽ rõ hơn và tự nhiên hơn với người đọc.