Tham khảo là đọc, xem tài liệu của người khác để có thêm hiểu biết, đối chiếu hoặc gợi ý; trích dẫn là đưa nguyên văn lời hay ý của người khác vào bài viết của mình và ghi rõ nguồn. Bạn có thể tham khảo mười cuốn sách mà không trích câu nào; còn mỗi lần trích dẫn thì người đọc phải biết câu ấy, ý ấy đến từ đâu.
Gộp hai việc làm một dẫn đến hai kiểu lỗi trái ngược: chép ý người khác vào bài rồi chỉ để tên sách ở cuối với nhãn "tham khảo", hoặc liệt kê hàng chục tài liệu chưa từng dùng đến chỉ để danh mục trông dày. Bài này tách nghĩa từng chữ, chỉ ra những cụm hay nói sai và đưa ra cách soát cho người viết khoá luận, tiểu luận, báo cáo.
Nghĩa từng chữ Hán
Hai từ đều có hai chữ, và mỗi chữ đều mang nghĩa rất cụ thể:
| Từ | Chữ Hán | Chữ thứ nhất | Chữ thứ hai | Nghĩa cả từ |
|---|---|---|---|---|
| Tham khảo | 參考 | tham 參: dự vào, xem xét cùng (như tham gia, tham dự) | khảo 考: xét, tra (như khảo sát, khảo cứu) | Xem xét thêm, tra cứu thêm để đối chiếu |
| Trích dẫn | 摘引 | trích 摘: hái, rút ra một phần (như trích đoạn, trích lục) | dẫn 引: dẫn ra, đưa ra (như dẫn chứng, viện dẫn) | Rút một phần lời, ý của nguồn khác đưa vào bài |
Chữ tham cho thấy tham khảo là việc "đứng cạnh" để xem: tài liệu tham khảo góp vào suy nghĩ của bạn nhưng không nhất thiết hiện diện trong câu chữ. Chữ trích thì cụ thể hơn nhiều: phải có một mẩu được rút ra và đặt vào bài. Vì thế trích dẫn luôn để lại dấu vết trong văn bản, còn tham khảo có thể không.
Hai từ có quan hệ bao hàm lỏng: mọi nguồn được trích dẫn đều là nguồn bạn đã tham khảo, nhưng không phải nguồn tham khảo nào cũng được trích dẫn.
Trích dẫn nguyên văn, trích dẫn gián tiếp và chỗ hay bị gọi nhầm
Trong học thuật, trích dẫn có hai dạng chính. Trích dẫn nguyên văn là chép đúng từng chữ của nguồn, đặt trong ngoặc kép (hoặc thành đoạn riêng nếu dài), kèm nguồn và thường kèm số trang. Trích dẫn gián tiếp là diễn đạt lại ý của nguồn bằng lời của bạn, không cần ngoặc kép nhưng vẫn phải ghi nguồn. Nhiều tài liệu hướng dẫn gọi dạng thứ hai là diễn giải hoặc tóm lược có dẫn nguồn.
Nhầm lẫn phổ biến nhất là nghĩ rằng chỉ dạng nguyên văn mới là "trích dẫn", còn khi đã viết lại bằng lời mình thì chỉ là "tham khảo" và chỉ cần để tên tài liệu ở cuối bài. Đây chính là chỗ nhiều bài bị đánh giá là thiếu liêm chính học thuật: ý tưởng, số liệu, lập luận của người khác xuất hiện trong thân bài mà người đọc không biết đoạn nào là của ai.
Một chỗ khác hay gọi nhầm là cụm "trích dẫn tài liệu tham khảo" trong tên các bài hướng dẫn. Cụm này không sai, vì nó chỉ việc dẫn nguồn trong bài và lập danh mục ở cuối. Nhưng người mới học dễ hiểu thành "trích dẫn" và "tài liệu tham khảo" là một. Thực tế đó là hai phần của cùng một hệ thống: dẫn nguồn trong thân bài (in-text citation) và danh mục ở cuối (reference list).
Các kiểu trình bày như APA, Harvard, Chicago, IEEE hay Vancouver quy định cách ghi hai phần ấy. Phần này có nhiều tài liệu chuyên sâu; ở đây chỉ cần nhớ rằng chọn kiểu nào là theo quy định của khoa hoặc tạp chí, còn phân biệt tham khảo với trích dẫn là chuyện nghĩa từ, kiểu nào cũng như nhau.
Câu sai – câu đúng trong bài viết và trong lời nói
Sai: "Phần tổng quan em có tham khảo ý của tác giả A, viết lại cho gọn nên không ghi nguồn." Viết lại vẫn là dùng ý của người khác, nên phải ghi nguồn theo kiểu trích dẫn gián tiếp. Câu đúng về mặt việc làm: "Phần tổng quan có trích dẫn gián tiếp ý của tác giả A, ghi nguồn ngay sau câu."
Sai: "Danh mục trích dẫn" đặt làm tiêu đề cho mọi tài liệu đã đọc. Nếu danh sách chỉ gồm tài liệu có được dẫn trong bài, nhiều kiểu trình bày gọi là "tài liệu tham khảo" hoặc "tài liệu trích dẫn" tuỳ quy định. Nếu danh sách gồm cả tài liệu đọc thêm không được dẫn, một số nơi tách riêng mục "tài liệu đọc thêm". Hãy theo mẫu của trường và giữ nhất quán.
Đúng: "Định nghĩa dưới đây được trích nguyên văn từ giáo trình đang dùng ở khoa, trang 45." Có nguyên văn, có nguồn, có số trang — đúng nghĩa trích dẫn nguyên văn.
Sai: "Bạn có thể trích dẫn mẫu đơn này để viết đơn của mình." Dùng mẫu đơn làm khuôn là tham khảo hoặc dựa theo, không phải trích dẫn. Câu đúng: "Bạn có thể tham khảo mẫu đơn này khi viết đơn của mình."
Đúng: "Mức điểm trong bảng chỉ mang tính tham khảo, nhà trường sẽ công bố chính thức sau." "Mang tính tham khảo" nghĩa là để đối chiếu, không có giá trị quyết định. Cụm này đúng và phổ biến trong thông báo giáo dục.
Những cụm hay gặp nên dùng cho chuẩn
Một số cụm quen thuộc, kèm sắc thái và lỗi đi kèm:
- Tài liệu tham khảo: cụm chuẩn cho danh mục cuối bài trong hầu hết quy định trình bày ở Việt Nam. Viết "tài liệu tham khảo" ở số nhiều tự nhiên; không cần "các tài liệu tham khảo" trong tiêu đề.
- Nguồn trích dẫn: chỉ nguồn của một đoạn trích cụ thể. Không nên nói "nguồn tham khảo" khi ý là nguồn của một câu đã dẫn.
- Trích đoạn: một phần được rút ra từ tác phẩm, như trích đoạn văn bản trong sách giáo khoa. Khác trích dẫn ở chỗ trích đoạn là danh từ chỉ phần được rút ra.
- Dẫn chứng 引證: chứng cứ, ví dụ đưa ra để chứng minh, rất quen trong văn nghị luận phổ thông. Dẫn chứng có thể là trích dẫn, nhưng cũng có thể là một sự kiện, một số liệu bạn tự quan sát.
- Viện dẫn 援引: dẫn ra để làm căn cứ, hay dùng trong văn bản pháp lý và hành chính: viện dẫn điều khoản. Trong học thuật ít dùng hơn "trích dẫn".
- Tham chiếu 參照: đối chiếu với một chuẩn hoặc một tài liệu khác. Hay gặp trong kỹ thuật và quản lý: khung tham chiếu, giá tham chiếu.
Thấy được sắc thái của từng cụm, bạn sẽ ít khi phải đắn đo. Câu hỏi then chốt vẫn là: có một mẩu lời hay ý của người khác nằm trong bài của bạn hay không. Có thì đó là trích dẫn và phải có nguồn ngay tại chỗ.
Quy trình soát trước khi nộp bài
Một lượt soát riêng cho phần dẫn nguồn giúp tránh phần lớn lỗi về tham khảo và trích dẫn:
- Đọc lại thân bài, đánh dấu mọi câu có số liệu, định nghĩa, nhận định không phải của bạn.
- Với mỗi câu được đánh dấu, kiểm tra đã có nguồn ngay tại chỗ chưa; câu chép nguyên văn phải có ngoặc kép.
- Mở danh mục cuối bài, đối chiếu từng mục: tài liệu nào có trong danh mục mà không được dẫn ở đâu trong bài thì cân nhắc bỏ hoặc chuyển sang mục đọc thêm nếu quy định cho phép.
- Làm ngược lại: nguồn nào được dẫn trong bài mà chưa có trong danh mục thì bổ sung.
- Kiểm tra cách gọi tiêu đề danh mục theo đúng mẫu của khoa (tài liệu tham khảo hay tài liệu trích dẫn) và dùng một kiểu trình bày cho cả bài.
Bước ba và bốn là hai chiều của cùng một đối chiếu. Phần mềm quản lý tài liệu giúp việc này nhanh hơn, nhưng vẫn cần một lượt đọc bằng mắt, vì phần mềm không biết câu nào trong bài bạn đang mượn ý người khác.
Vì sao phân biệt cho rõ lại quan trọng với người học
Ở bậc phổ thông, học sinh được khuyến khích "tham khảo" bài văn mẫu, và thói quen này đi theo lên đại học. Vấn đề không nằm ở việc đọc bài mẫu mà ở chỗ ranh giới giữa đọc để học cách viết và đem câu chữ của bài mẫu vào bài mình bị xoá nhoà. Khi người học hiểu rằng tham khảo dừng lại ở việc học hỏi, còn đưa câu chữ vào bài là trích dẫn và phải ghi nguồn, nhiều tình huống khó xử tự biến mất.
Ở bậc đại học và sau đại học, các trường ngày càng dùng phần mềm kiểm tra trùng lặp. Phần mềm chỉ thấy câu chữ giống nhau, không phân biệt được đâu là trích dẫn hợp lệ có nguồn. Bài có nhiều trích dẫn nguyên văn đúng quy cách vẫn có thể cho tỷ lệ trùng cao, còn bài chép ý rồi diễn đạt lại thì có thể lọt. Chính vì vậy, hiểu đúng hai khái niệm quan trọng hơn việc chạy theo một con số tỷ lệ.
Với giáo viên, một cách hướng dẫn hiệu quả là yêu cầu học sinh ghi nguồn ngay cả với bài tập nhỏ: một dòng cuối bài "ý ở đoạn hai lấy từ sách giáo khoa, trang…" Thói quen ghi nguồn sớm giúp người học coi trích dẫn là phần bình thường của viết, không phải thủ tục phiền toái chỉ dành cho luận văn.
Ngoài học thuật: tham khảo ý kiến, trích lục, trích ngang
Hai chữ tham và trích còn tạo ra nhiều cụm quen trong hành chính và đời sống, nơi nghĩa từng chữ vẫn giữ nguyên:
- Tham khảo ý kiến: hỏi để biết thêm quan điểm trước khi quyết định, người được hỏi không có quyền quyết. Khác với "xin ý kiến" trong văn bản hành chính, nơi ý kiến của cấp được hỏi có thể có giá trị bắt buộc theo quy chế.
- Giá tham khảo, điểm tham khảo: con số để đối chiếu, không ràng buộc. Hay gặp trong thông báo tuyển sinh khi nhắc điểm chuẩn các năm trước.
- Trích lục 摘錄: chép lại một phần từ sổ gốc, hồ sơ gốc, như trích lục khai sinh, trích lục bản án. Ở đây chữ trích vẫn là "rút một phần ra", chữ lục 錄 là ghi chép.
- Trích ngang: bản tóm tắt thông tin cơ bản của một người (họ tên, năm sinh, quê quán, trình độ), hay dùng trong hồ sơ nhân sự, hồ sơ dự tuyển.
- Trích yếu 摘要: phần tóm tắt nội dung chính, như dòng trích yếu dưới số hiệu của một công văn.
- Trích dẫn điều luật: đưa nguyên văn hoặc nêu số hiệu điều khoản làm căn cứ. Trong văn bản pháp lý, người viết hay dùng "viện dẫn" hoặc "căn cứ".
Các cụm này cho thấy chữ trích luôn gắn với việc lấy ra một phần có thật từ một nguồn gốc, còn chữ tham luôn gắn với việc xem thêm để cân nhắc. Hiểu như vậy, bạn sẽ thấy vì sao "trích dẫn" đòi hỏi nguồn rõ ràng, còn "tham khảo" thì nhẹ nhàng hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Viết lại ý của người khác bằng lời mình có phải trích dẫn không?
Có, đó là trích dẫn gián tiếp, còn gọi là diễn giải có dẫn nguồn. Bạn không cần ngoặc kép nhưng phải ghi nguồn ngay sau đoạn đó. Chỉ để tên tài liệu ở cuối bài mà không chỉ rõ đoạn nào dùng ý của ai thì chưa đủ.
Danh mục cuối bài nên gọi là tài liệu tham khảo hay tài liệu trích dẫn?
Phần lớn quy định trình bày ở Việt Nam dùng "tài liệu tham khảo". Một số kiểu trình bày phân biệt danh mục chỉ gồm tài liệu được dẫn trong bài với danh mục đọc thêm. Bạn nên theo mẫu của khoa hoặc tạp chí, không tự đặt tên.
Có được liệt kê tài liệu đã đọc nhưng không dẫn trong bài không?
Tuỳ quy định. Nhiều kiểu trình bày học thuật chỉ chấp nhận tài liệu có được dẫn trong thân bài. Nếu quy định cho phép mục đọc thêm, bạn tách riêng mục đó để người đọc không tưởng rằng mọi tài liệu đều được dùng trực tiếp.
Kiến thức phổ thông có cần ghi nguồn không?
Những điều ai cũng biết và kiểm được dễ dàng, như nước sôi ở khoảng 100 độ C ở áp suất thường, thường không cần nguồn. Số liệu cụ thể, định nghĩa riêng của một tác giả, nhận định còn tranh luận thì cần. Khi phân vân, ghi nguồn là lựa chọn an toàn.
"Mang tính tham khảo" nghĩa chính xác là gì?
Cụm này nghĩa là thông tin để đối chiếu, định hướng, không có giá trị quyết định hay ràng buộc. Ví dụ điểm chuẩn năm trước chỉ mang tính tham khảo cho thí sinh năm nay. Dùng cụm này khi bạn muốn người đọc hiểu đừng coi con số là kết quả chính thức.
Trích dẫn từ bài giảng của thầy cô có cần ghi nguồn không?
Nếu bạn dùng ý hay số liệu riêng từ bài giảng, nên ghi nguồn theo hướng dẫn của kiểu trình bày khoa bạn dùng, thường ghi tên giảng viên, tên học phần và thời gian. Nhiều khoa có quy định riêng cho nguồn chưa công bố; hỏi người hướng dẫn nếu chưa rõ.