Doanh nghiệp là một tổ chức, doanh nhân là một con người. Doanh nghiệp có tên riêng, có tài sản, có trụ sở, được thành lập hoặc đăng ký theo pháp luật để kinh doanh; doanh nhân là người làm nghề kinh doanh, thường là người sáng lập, làm chủ hoặc điều hành doanh nghiệp. Vì vậy "nữ doanh nhân" là đúng, còn "nữ doanh nghiệp" là dùng sai.
Lỗi này gặp nhiều hơn người ta nghĩ, nhất là trong thư mời sự kiện, giới thiệu diễn giả, bài viết về khởi nghiệp: "các doanh nghiệp trẻ chia sẻ kinh nghiệm" trong khi ý là các doanh nhân trẻ. Bài này tách nghĩa từng chữ, nêu định nghĩa trong luật, đặt câu sai – câu đúng tự soạn, rồi đi qua những từ hay đứng cạnh: thương nhân, thương gia, nhà doanh nghiệp, hộ kinh doanh, công ty.
Nghĩa từng chữ
Các từ trong nhóm này ghép từ một số chữ Hán quen thuộc. Bảng dưới tách từng chữ và chỉ ra chữ nào làm nên chỗ khác nhau.
| Chữ | Âm Hán Việt | Nghĩa gốc | Gặp trong |
|---|---|---|---|
| 營 | doanh | trại, nơi đóng quân; mở rộng thành mưu tính, sắp đặt, làm ăn | kinh doanh, doanh trại, liên doanh, doanh thu |
| 業 | nghiệp | việc làm, nghề, cơ nghiệp | nghề nghiệp, sự nghiệp, công nghiệp, xí nghiệp |
| 人 | nhân | người | doanh nhân, thương nhân, công nhân |
| 商 | thương | buôn bán | thương mại, thương nhân, thương hiệu |
| 家 | gia | nhà; người chuyên một nghề, một lĩnh vực | thương gia, chuyên gia, triết gia |
Chữ quyết định là chữ đứng sau. Nghiệp là cơ nghiệp, cái sự nghiệp, cái bộ máy làm ăn; nhân là người. Doanh nghiệp vì thế là "cơ nghiệp làm ăn", tức tổ chức; doanh nhân là "người làm ăn".
Đối chiếu với tiếng Hán hiện đại có một điểm thú vị: tổ hợp 營業 ở đó thường mang nghĩa đang mở cửa kinh doanh, như trong cụm "giờ kinh doanh", còn khái niệm tổ chức kinh doanh lại hay được gọi bằng tổ hợp đọc là xí nghiệp. Tiếng Việt thì dùng doanh nghiệp cho tổ chức và xí nghiệp cho một kiểu đơn vị sản xuất. Đây là ví dụ cho thấy không nên tra tiếng Hán rồi suy thẳng nghĩa tiếng Việt.
Doanh nghiệp theo luật, doanh nhân theo nghề
Luật Doanh nghiệp năm 2020 định nghĩa doanh nghiệp là tổ chức có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch, được thành lập hoặc đăng ký thành lập theo quy định của pháp luật nhằm mục đích kinh doanh. Bốn loại hình quen thuộc là công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh và doanh nghiệp tư nhân. Mỗi doanh nghiệp có mã số, có người đại diện theo pháp luật, có thể ký hợp đồng, kiện và bị kiện nhân danh chính nó.
Doanh nhân thì không có định nghĩa kiểu đăng ký như vậy. Đó là cách gọi theo nghề, chỉ người làm kinh doanh một cách thường xuyên, thường là người sáng lập, chủ sở hữu, thành viên góp vốn có vai trò điều hành, hoặc người quản lý cấp cao. Một người có thể là doanh nhân dù công ty của họ rất nhỏ; một người làm thuê ở vị trí kỹ thuật trong doanh nghiệp lớn thì thường không được gọi là doanh nhân.
Ranh giới này quan trọng khi viết về trách nhiệm. Câu "doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm" và câu "doanh nhân phải chịu trách nhiệm" nói về hai chủ thể khác nhau: một bên là pháp nhân với tài sản riêng, một bên là cá nhân. Trong văn bản có hệ quả pháp lý, bạn nên ghi đúng chủ thể, và khi chạm tới trách nhiệm cụ thể thì tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Câu sai – câu đúng tự đặt
Gọi người là doanh nghiệp. Câu sai (ví dụ giả định): "Buổi giao lưu có sự tham gia của nhiều doanh nghiệp trẻ ở Thái Nguyên, các bạn chia sẻ hành trình khởi nghiệp." Người chia sẻ hành trình là con người. Câu đúng: "Buổi giao lưu có sự tham gia của nhiều doanh nhân trẻ ở Thái Nguyên."
"Nữ doanh nghiệp" và "nữ doanh nhân". Câu sai: "Chị là một nữ doanh nghiệp thành đạt." Doanh nghiệp không có giới tính. Câu đúng: "Chị là một nữ doanh nhân thành đạt" hoặc "Chị là chủ một doanh nghiệp làm ăn tốt."
Gọi tổ chức là doanh nhân. Câu sai: "Hội chợ thu hút ba trăm doanh nhân đăng ký gian hàng." Đơn vị đăng ký gian hàng thường là tổ chức. Câu đúng: "Hội chợ thu hút ba trăm doanh nghiệp đăng ký gian hàng", hoặc nếu có cả hộ kinh doanh thì "ba trăm đơn vị".
Đếm sai chủ thể. Câu dễ gây hiểu lầm: "Hai doanh nhân ký hợp đồng hợp tác." Nếu bên ký là hai công ty, thì chính các công ty là bên của hợp đồng, người ký là người đại diện. Câu chính xác: "Hai công ty ký hợp đồng hợp tác, đại diện ký là giám đốc hai bên."
"Doanh nhân" dùng cho mọi người buôn bán. Câu có thể gây cảm giác khó chịu: "Các doanh nhân bán rau ở chợ phường." Trong tiếng Việt, người buôn bán nhỏ ở chợ thường được gọi là tiểu thương. Gọi họ là doanh nhân không sai về nghĩa đen nhưng lệch sắc thái, nghe như đùa.
Các từ đứng cạnh: thương nhân, thương gia, nhà doanh nghiệp, tiểu thương
Nhóm từ chỉ người làm ăn trong tiếng Việt khá phong phú, mỗi từ có sắc thái và phạm vi riêng.
| Từ | Phạm vi | Sắc thái, ghi chú |
|---|---|---|
| Doanh nhân | Người làm kinh doanh, thường gắn với doanh nghiệp | Trung tính, hiện đại; dùng rộng trong báo chí |
| Thương nhân | Trong Luật Thương mại 2005: tổ chức kinh tế thành lập hợp pháp và cá nhân hoạt động thương mại độc lập, thường xuyên, có đăng ký kinh doanh | Thuật ngữ pháp lý, bao gồm cả tổ chức; trong văn chương gợi người buôn bán |
| Thương gia | Người buôn bán có quy mô, có của | Hơi cổ, trang trọng; hay gặp trong văn kể chuyện, lịch sử |
| Nhà doanh nghiệp | Người lập, làm chủ, điều hành doanh nghiệp | Có trong văn bản cũ và một số bài viết; ở đây "nhà" chỉ người, nên đúng |
| Chủ doanh nghiệp | Người sở hữu doanh nghiệp | Rõ ràng nhất khi cần nói về quyền sở hữu |
| Tiểu thương | Người buôn bán nhỏ, thường ở chợ | Quen thuộc, không mang ý coi nhẹ |
| Nhà kinh doanh | Người làm kinh doanh nói chung | Thuần nghĩa, ít trang trọng hơn doanh nhân |
Điểm đáng nhớ: thương nhân trong luật bao gồm cả tổ chức, còn doanh nhân trong cách dùng phổ thông chỉ con người. Đây là chỗ người viết hợp đồng hay dịch tài liệu cần để ý, vì "thương nhân" trong một điều khoản có thể chính là công ty.
Công ty, doanh nghiệp, hộ kinh doanh: ba chữ không trùng nhau
Một lỗi gần với cặp doanh nhân – doanh nghiệp là dùng "công ty" và "doanh nghiệp" như hai từ đồng nghĩa hoàn toàn. Doanh nghiệp là khái niệm rộng hơn. Công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh đều là công ty và đều là doanh nghiệp; nhưng doanh nghiệp tư nhân là doanh nghiệp mà không phải công ty, vì nó do một cá nhân làm chủ và chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình. Gọi một doanh nghiệp tư nhân là "công ty" trong hợp đồng là một lỗi về tên gọi chủ thể.
Hộ kinh doanh lại nằm ngoài khái niệm doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp. Một quán ăn, một tiệm sửa xe đăng ký hộ kinh doanh có thể làm ăn lớn hơn nhiều công ty nhỏ, nhưng về pháp lý vẫn là hộ kinh doanh. Vì thế câu "doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh" là cách nói đúng khi muốn bao quát cả hai nhóm, còn câu "hộ kinh doanh và các doanh nghiệp khác" là sai vì ngầm coi hộ kinh doanh là một loại doanh nghiệp.
Quy định về hộ kinh doanh và việc chuyển đổi lên doanh nghiệp có thay đổi theo thời kỳ, nên khi viết hướng dẫn thủ tục, bạn tra văn bản hiện hành thay vì dựa vào trí nhớ. Còn ở mức chữ nghĩa, chỉ cần nhớ: mọi công ty là doanh nghiệp, không phải mọi doanh nghiệp là công ty, và hộ kinh doanh không phải doanh nghiệp.
Họ từ có chữ doanh và một chữ doanh khác
Chữ doanh (營) xuất hiện trong khá nhiều từ kinh tế. Gốc nghĩa "trại, nơi đóng quân" vẫn còn trong doanh trại, còn nghĩa "sắp đặt, làm ăn" sinh ra cả họ từ kinh doanh. Một số từ hay gặp:
- Kinh doanh: làm ăn, tổ chức sản xuất, mua bán để sinh lời; chữ kinh ở đây mang nghĩa trông nom, sắp xếp.
- Liên doanh: hai hay nhiều bên cùng góp vốn kinh doanh; "công ty liên doanh" là một mô hình hay gặp với vốn nước ngoài.
- Doanh thu: tiền thu được từ bán hàng, cung cấp dịch vụ trong một kỳ, trước khi trừ chi phí.
- Doanh số: con số bán ra, tuỳ nơi tính theo lượng hàng hoặc theo tiền; khác doanh thu ở cách ghi nhận, có bài riêng về chuyện này ở trang khác của hệ thống.
- Tư doanh, dân doanh, quốc doanh: cách gọi theo chủ sở hữu (tư nhân, người dân, nhà nước); "kinh tế dân doanh" là cách gọi khu vực doanh nghiệp ngoài nhà nước.
- Lưu ý một chữ cùng âm: có chữ doanh khác (盈) nghĩa là đầy, dư. Trong tiếng Hán, chữ này đứng trong từ chỉ việc có lãi. Từ "doanh lợi" trong tiếng Việt viết theo chữ nào thì bài này chưa xác minh chắc, nên bạn chỉ coi đây là gợi ý để tra thêm.
Biết chữ doanh là "làm ăn" giúp bạn đoán nghĩa nhanh khi gặp từ mới, nhưng đừng tự ghép thêm từ ngoài thói quen của tiếng Việt, ví dụ "doanh gia" gần như không ai dùng; muốn chỉ người làm ăn, dùng doanh nhân hoặc thương gia.
Câu hỏi thường gặp
Nhà doanh nghiệp có phải là cách nói sai không?
Không sai. Chữ "nhà" đứng trước chỉ người chuyên một việc, như nhà văn, nhà khoa học, nên nhà doanh nghiệp là người làm doanh nghiệp. Cách nói này gặp nhiều trong văn bản giai đoạn trước; hiện nay doanh nhân phổ biến hơn vì gọn. Chỉ dùng "doanh nghiệp" trơn để chỉ người mới là lỗi.
Giám đốc làm thuê có được gọi là doanh nhân không?
Trong cách dùng phổ thông, người điều hành doanh nghiệp, kể cả không phải chủ sở hữu, thường vẫn được gọi là doanh nhân, nhất là ở cấp quản lý cao. Không có định nghĩa pháp lý chặt chẽ cho từ này, nên bạn có thể dùng chức danh cụ thể như giám đốc điều hành khi muốn chính xác.
Thương nhân và doanh nhân khác nhau thế nào?
Thương nhân là thuật ngữ pháp lý trong Luật Thương mại, bao gồm cả tổ chức kinh tế và cá nhân hoạt động thương mại thường xuyên, có đăng ký kinh doanh. Doanh nhân là cách gọi phổ thông chỉ người làm kinh doanh. Một công ty là thương nhân nhưng không phải doanh nhân.
Hộ kinh doanh có được gọi là doanh nghiệp không?
Theo Luật Doanh nghiệp, hộ kinh doanh không phải doanh nghiệp. Trong lời nói, người ta có thể gọi chung là cơ sở kinh doanh hoặc đơn vị kinh doanh. Khi viết văn bản cần chính xác, nói rõ hai nhóm: doanh nghiệp và hộ kinh doanh. Quy định cụ thể bạn tra văn bản hiện hành.
Tiếng Anh của doanh nhân và doanh nghiệp là gì?
Doanh nhân thường tương ứng với businessperson, entrepreneur tuỳ sắc thái; entrepreneur nhấn vào người khởi lập. Doanh nghiệp tương ứng với enterprise, business hoặc company tuỳ văn cảnh. Khi dịch giấy tờ, chú ý company không bao gồm doanh nghiệp tư nhân theo cách phân loại của luật Việt Nam.