Lợi nhuận là phần còn lại sau khi lấy doanh thu trừ chi phí, là kết quả của hoạt động kinh doanh. Lợi tức là khoản lợi thu được từ vốn hoặc tài sản, như tiền lãi, cổ tức, tiền cho thuê. Lợi suất là một tỷ lệ: thu nhập nhận được so với số vốn bỏ ra, hay gặp nhất trong "lợi suất trái phiếu". Một bên là số tiền làm ra, một bên là số tiền vốn đẻ ra, một bên là tỷ lệ.
Ba từ chung chữ lợi nên hay bị dùng chồng lên nhau, nhất là trong tin tài chính và báo cáo gửi nhà đầu tư. Bài này tách nghĩa từng chữ Hán (với chỗ chưa chắc nói rõ), nêu định nghĩa lợi tức trong Bộ luật Dân sự, phân biệt lợi suất với lãi suất, đưa câu sai – câu đúng tự soạn. Bài chỉ giải nghĩa từ, không đưa lời khuyên đầu tư.
Nghĩa từng chữ
Cả ba từ mở đầu bằng chữ lợi (利): sắc bén, có ích, được lợi, như trong lợi ích, tiện lợi, phúc lợi. Chữ thứ hai làm nên nghĩa riêng.
| Từ | Chữ thứ hai | Nghĩa chữ thứ hai | Từ quen có chữ này |
|---|---|---|---|
| Lợi nhuận (利潤) | 潤 (nhuận) | thấm ướt, làm cho tươi, cho bóng; phần thêm vào | nhuận bút, nhuận sắc, ẩm nhuận |
| Lợi tức (利息) | 息 (tức) | hơi thở; nghỉ; sinh sôi, nảy nở; tiền lãi | hưu tức (nghỉ ngơi), an tức (nghỉ yên) |
| Lợi suất | 率 (suất, đối chiếu) | tỷ lệ, mức | tỷ suất, xác suất, lãi suất |
Hình ảnh của chữ nhuận rất đẹp: phần lợi "thấm" thêm vào, làm cho tươi lên. Tiền nhuận bút, khoản trả cho người viết, cũng dùng chữ này. Chữ tức với nghĩa "sinh sôi" giải thích vì sao nó chỉ tiền lãi: tiền để yên mà đẻ ra tiền. Chữ suất là tỷ lệ, nên lợi suất là một con số phần trăm chứ không phải một số tiền.
Chỗ cần dè dặt: tổ hợp 利率 trong tiếng Hán hiện đại chủ yếu nghĩa là lãi suất, còn tiếng Việt dùng lợi suất cho khái niệm gần với yield (tỷ suất sinh lời thực tế). Vì vậy chữ Hán ghi ở dòng lợi suất chỉ là đối chiếu theo âm và nghĩa của chữ suất, không có nghĩa hai từ trùng nhau.
Lợi nhuận: kết quả của kinh doanh
Lợi nhuận là khái niệm trung tâm của báo cáo kết quả kinh doanh: lấy doanh thu trừ đi chi phí. Tuỳ trừ tới đâu mà có các tầng: lợi nhuận gộp (doanh thu thuần trừ giá vốn hàng bán), lợi nhuận trước thuế, lợi nhuận sau thuế. Khi người ta nói "công ty báo lãi", gần như luôn là đang nói về lợi nhuận, và nên ghi rõ tầng nào để không gây hiểu lầm.
Lợi nhuận là con số tuyệt đối, đo bằng tiền. Khi muốn so sánh hiệu quả giữa các doanh nghiệp lớn nhỏ khác nhau, người ta dùng tỷ lệ: tỷ suất lợi nhuận hay biên lợi nhuận, tức lợi nhuận chia cho doanh thu; hoặc lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu, lợi nhuận trên tổng tài sản. Viết "lợi nhuận đạt 12%" là thiếu, vì người đọc không biết 12% của cái gì; câu đúng là "biên lợi nhuận đạt 12%" hoặc "lợi nhuận tăng 12% so với cùng kỳ".
Trong tiếng nói hằng ngày, lợi nhuận được thay bằng lãi (miền Bắc) hay lời (miền Nam). "Siêu lợi nhuận" là cụm dùng cho mức lợi nhuận cao bất thường so với mặt bằng chung, thường mang sắc thái phê phán hoặc gợi chuyện điều tiết; dùng cụm này trong văn bản cần cân nhắc vì nó mang hàm ý đánh giá.
Lợi tức: khoản lợi thu từ vốn và tài sản
Bộ luật Dân sự năm 2015 đặt hai khái niệm cạnh nhau: hoa lợi là sản vật tự nhiên mà tài sản mang lại, còn lợi tức là khoản lợi thu được từ việc khai thác tài sản. Con bê do bò mẹ sinh ra, vụ quả của vườn cây là hoa lợi; tiền thuê nhà, tiền lãi từ khoản cho vay là lợi tức. Đây là nghĩa pháp lý cần nhớ khi đọc hợp đồng, nhất là các điều khoản về quyền với tài sản.
Trong tài chính, lợi tức chỉ chung các khoản thu nhập mà vốn mang lại cho người sở hữu: lãi tiền gửi, lãi trái phiếu, cổ tức, tiền cho thuê. "Lợi tức đầu tư" là cách nói quen thuộc tương ứng với return on investment; thực chất nó thường được trình bày dưới dạng tỷ lệ, nên có nơi gọi là tỷ suất lợi tức đầu tư cho chặt.
Một chi tiết lịch sử giúp hiểu vì sao lợi tức đôi khi được dùng gần nghĩa lợi nhuận: trước khi có thuế thu nhập doanh nghiệp, Việt Nam từng có một loại thuế mang tên thuế lợi tức, đánh vào phần lời của hoạt động kinh doanh. Vì vậy trong văn bản cũ, lợi tức có thể chỉ lợi nhuận kinh doanh. Cách dùng này nay ít gặp; trong văn bản hiện đại, bạn dùng lợi nhuận cho kết quả kinh doanh và lợi tức cho khoản lợi từ vốn, tài sản. Khi việc chạm tới quyền với tài sản trong hợp đồng, tra văn bản hiện hành và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Lãi suất, lợi suất, tỷ suất lợi nhuận: ba con số phần trăm
Ba khái niệm dưới đây đều là tỷ lệ phần trăm và rất hay bị viết lẫn trong tin tài chính. Bảng chỉ giải nghĩa từ ngữ, không đánh giá kênh đầu tư nào.
| Khái niệm | Là tỷ lệ của | Ai đặt ra hoặc tính ra | Câu tự đặt |
|---|---|---|---|
| Lãi suất | Tiền lãi trên số tiền gốc vay hoặc gửi, theo kỳ | Ghi trong hợp đồng vay, hợp đồng tiền gửi, hoặc công bố bởi tổ chức phát hành | Khoản vay có lãi suất cố định trong năm đầu. |
| Lợi suất | Thu nhập thực tế nhận được trên số tiền thực bỏ ra để mua tài sản | Tính từ giá mua và dòng tiền nhận về; thay đổi theo giá thị trường | Khi giá trái phiếu giảm, lợi suất của người mua mới tăng lên. |
| Tỷ suất lợi nhuận | Lợi nhuận trên doanh thu (hoặc trên vốn, trên tài sản tuỳ chỉ tiêu) | Tính từ báo cáo tài chính của doanh nghiệp | Tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu của cửa hàng thấp vì giá nhập tăng. |
Khác biệt giữa lãi suất và lợi suất là chỗ dễ nhầm nhất. Ví dụ giả định: một trái phiếu có lãi suất danh nghĩa 6% một năm trên mệnh giá. Nếu bạn mua lại nó với giá thấp hơn mệnh giá, số tiền lãi nhận về không đổi nhưng tiền bỏ ra ít hơn, nên lợi suất của bạn cao hơn 6%. Lãi suất là con số ghi trên giấy; lợi suất là con số bạn thật sự nhận được so với tiền bỏ ra.
Câu sai – câu đúng tự đặt
Dùng lợi tức cho kết quả kinh doanh của cửa hàng. Câu lệch so với cách dùng hiện nay (ví dụ giả định): "Tháng này lợi tức của tiệm cơm đạt hai mươi triệu." Câu đúng: "Tháng này tiệm cơm có lợi nhuận hai mươi triệu" hoặc "tiệm cơm lãi hai mươi triệu".
Dùng lãi suất cho trái phiếu đang giao dịch. Câu dễ gây hiểu sai: "Lãi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn mười năm tăng trong phiên hôm nay." Thứ biến động theo phiên là lợi suất, vì lãi suất danh nghĩa đã cố định từ lúc phát hành. Câu đúng: "Lợi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn mười năm tăng trong phiên hôm nay."
Viết lợi nhuận như một tỷ lệ. Câu thiếu: "Lợi nhuận của công ty là 8%." Câu đúng: "Biên lợi nhuận sau thuế của công ty là 8%" hoặc "Lợi nhuận sau thuế tăng 8% so với năm trước."
Nhầm lợi ích với lợi nhuận. Câu sai: "Dự án mang lại nhiều lợi nhuận cho cộng đồng như cây xanh, sân chơi." Cây xanh, sân chơi là lợi ích, không phải khoản tiền dư sau chi phí. Câu đúng: "Dự án mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng."
Thừa chữ trong "lợi nhuận lãi". Câu thừa: "Khoản lợi nhuận lãi thu được trong quý…" Chọn một: "Khoản lợi nhuận trong quý…" hoặc "Tiền lãi trong quý…". Nếu muốn nói tiền lãi ngân hàng, viết "thu nhập lãi" như cách các báo cáo ngân hàng thường dùng.
Những chữ lợi khác hay chen vào: lợi ích, lợi thế, phúc lợi, lợi nhuận giữ lại
Quanh ba từ chính có một chùm từ cùng chữ lợi, và lỗi thường gặp là dùng một từ chỉ tiền cho những thứ không phải tiền, hoặc ngược lại.
- Lợi ích: điều có ích, có lợi nói chung, không nhất thiết đo bằng tiền; một chính sách mang lại lợi ích cho người lao động. Đừng thay bằng lợi nhuận khi cái được nói tới là thời gian, sức khoẻ, sự thuận tiện.
- Lợi thế: thế mạnh, điều kiện thuận lợi hơn người khác; lợi thế cạnh tranh, lợi thế vị trí. Đây là chuyện vị thế chứ không phải chuyện tiền.
- Phúc lợi: những lợi ích ngoài lương mà người lao động được hưởng, như bảo hiểm bổ sung, khám sức khoẻ, quà dịp lễ. Quỹ phúc lợi trong doanh nghiệp thường được trích từ lợi nhuận sau thuế theo quy định và điều lệ.
- Lợi nhuận giữ lại: phần lợi nhuận sau thuế chưa chia cho chủ sở hữu, giữ lại để tái đầu tư hoặc bù đắp; trên báo cáo tài chính thường gặp dưới tên gọi lợi nhuận sau thuế chưa phân phối.
- Thu nhập: tiền một người hay một tổ chức nhận được; lương là thu nhập của người làm công, lợi tức là thu nhập của người có vốn. Thuế thu nhập doanh nghiệp đánh vào thu nhập chịu thuế, khái niệm này không hoàn toàn trùng với lợi nhuận kế toán; cách tính cụ thể bạn tra văn bản thuế hiện hành.
Khi viết, hỏi nhanh: thứ mình nói có đo bằng tiền không, và có phải phần còn lại sau chi phí không. Nếu không đo bằng tiền, gần như chắc chắn là lợi ích hoặc lợi thế.
Cách nhớ và tự kiểm
Bốn bước sau đủ để chọn đúng giữa ba chữ lợi và người anh em lãi suất.
- Con số là tiền hay phần trăm? Nếu là phần trăm, loại ngay "lợi nhuận" và "lợi tức" trơn; dùng lãi suất, lợi suất hoặc tỷ suất lợi nhuận.
- Nếu là tiền và đến từ hoạt động bán hàng, làm dịch vụ sau khi trừ chi phí, dùng lợi nhuận.
- Nếu là tiền và đến từ việc vốn hoặc tài sản sinh ra (lãi, cổ tức, tiền thuê), dùng lợi tức hoặc gọi cụ thể tên khoản.
- Nếu là phần trăm ghi trong hợp đồng vay, gửi, dùng lãi suất; nếu là phần trăm thực nhận tính theo giá mua, dùng lợi suất.
Mẹo nhớ bằng chữ: nhuận là phần thấm thêm sau khi làm ăn, tức là tiền tự sinh sôi, suất là tỷ lệ. Ba hình ảnh ấy ứng với ba câu hỏi: làm ra bao nhiêu, vốn đẻ ra bao nhiêu, và được bao nhiêu phần trăm.
Câu hỏi thường gặp
Lợi nhuận và doanh thu khác nhau thế nào?
Doanh thu là tổng tiền thu được từ bán hàng, cung cấp dịch vụ trong kỳ, chưa trừ chi phí. Lợi nhuận là phần còn lại sau khi trừ các chi phí. Một doanh nghiệp có thể có doanh thu rất lớn mà lợi nhuận thấp, thậm chí lỗ, nếu chi phí cao.
Hoa lợi và lợi tức khác nhau ra sao?
Theo Bộ luật Dân sự năm 2015, hoa lợi là sản vật tự nhiên mà tài sản mang lại, như con vật được sinh ra, cây trái thu hoạch; lợi tức là khoản lợi thu được từ việc khai thác tài sản, như tiền thuê, tiền lãi. Việc xác định thuộc về ai trong từng trường hợp cần tra văn bản hiện hành.
Cổ tức có phải là lợi nhuận không?
Cổ tức là phần lợi nhuận sau thuế mà công ty chia cho cổ đông. Với công ty, đó là một cách phân phối lợi nhuận. Với cổ đông, cổ tức là một khoản lợi tức từ vốn góp. Cùng một khoản tiền, gọi tên theo vị trí người nhìn.
Lợi suất cao có nghĩa là tốt hơn không?
Bài này chỉ giải nghĩa từ, không đánh giá kênh đầu tư. Về mặt nghĩa, lợi suất cao chỉ có nghĩa là thu nhập so với tiền bỏ ra lớn hơn; nó thường đi kèm những yếu tố khác như rủi ro, kỳ hạn, khả năng thanh khoản. Muốn đánh giá cụ thể, bạn cần nguồn thông tin chuyên môn và tự cân nhắc.
Lãi, lời và lợi nhuận có khác nhau không?
Về nghĩa, lãi và lời là cách nói thuần Việt, gần với lợi nhuận, khác nhau chủ yếu theo vùng: miền Bắc hay nói lãi, miền Nam hay nói lời. Lợi nhuận là thuật ngữ chính thức dùng trong báo cáo. Lãi còn có nghĩa tiền lãi của khoản vay, gửi, nên cần ngữ cảnh để hiểu đúng.