SoDung.comSở Dụng
Từ dùng sai trong kinh doanh

Thâm hụt hay thiếu hụt: phân biệt khoản âm trong cân đối với cái không đủ

Thâm hụt là chi vượt thu, khoản âm trong một phép cân đối; thiếu hụt là không đủ so với nhu cầu. Câu sai – câu đúng, hao hụt, bội chi và cách nhớ.

Owner of a small family grocery in Can Tho counting cash at a wooden counter late at night, calculator and blank notebook beside her, face turned away, lamp light

Thâm hụt dùng cho một phép cân đối hai vế, khi vế chi lớn hơn vế thu, vế ra lớn hơn vế vào: thâm hụt ngân sách, thâm hụt thương mại, thâm hụt quỹ. Thiếu hụt dùng khi một thứ không đủ so với mức cần: thiếu hụt lao động, thiếu hụt nguồn cung, thiếu hụt linh kiện. Một từ đo bằng hiệu số âm của hai dòng tiền, một từ đo bằng khoảng cách giữa cái có và cái cần.

Hai từ chung chữ "hụt" nên rất dễ bị đổi chỗ, nhất là trong báo cáo kinh doanh và tin tức kinh tế. Bài này tách nghĩa từng yếu tố (kèm chỗ chưa chắc về nguồn gốc chữ "thâm"), đặt các câu sai – câu đúng tự soạn, so với ba từ hay đi cùng là hao hụt, bội chi, thâm thủng, và kết thúc bằng một phép thử hai câu hỏi để bạn tự kiểm.

Nghĩa từng yếu tố và chỗ chưa chắc về nguồn gốc

Khác với phần lớn các từ trên trang này, cặp thâm hụt – thiếu hụt không phải là hai từ Hán Việt thuần. Yếu tố hụt là tiếng Việt: hụt hơi, hụt chân, hụt tiền, nghĩa là không tới mức, thiếu đi một phần so với mức đáng có. Hai từ được phân biệt chủ yếu bởi yếu tố đứng trước.

Thiếu là yếu tố rất thông dụng với nghĩa không đủ: thiếu tiền, thiếu người, thiếu ngủ. Có ý kiến cho rằng nó liên quan tới chữ 少 (ít), chữ này còn có âm thiểu trong thiểu số và âm thiếu trong thiếu niên; tuy nhiên đây là vấn đề từ nguyên chưa đủ chắc để khẳng định trong bài này.

Với thâm, cách giải thích phổ biến là đọc theo chữ 深 (sâu): thâm hụt là hụt sâu. Cũng có cách hiểu khác coi "thâm" ở đây là một từ tiếng Việt có nghĩa lấn vào, lẹm vào, như trong cách nói "tiêu thâm vào vốn". Cả hai cách giải thích đều cho ra cùng một hình ảnh: khoản chi đã ăn lẹm vào phần không được phép đụng tới. Vì chưa chắc chắn về nguồn gốc, bạn chỉ nên dùng hình ảnh này làm mẹo nhớ, không nên đem ra làm chứng cứ chữ nghĩa khi tranh luận.

Điều chắc chắn hơn là cách dùng: thâm hụt hầu như luôn đi với một cán cân, một phép tính thu – chi; thiếu hụt đi với một nhu cầu, một mức cần đạt.

Thâm hụt và thiếu hụt đặt cạnh nhau

Bảng so sánh dưới đây dựa trên cách dùng phổ biến trong báo cáo, tin kinh tế và văn bản doanh nghiệp. Các ví dụ là câu tự đặt.

Tiêu chíThâm hụtThiếu hụt
Đo cái gìHiệu số âm giữa thu và chi, vào và raKhoảng cách giữa lượng đang có và lượng cần
Hay đi vớingân sách, thương mại, tài khoản vãng lai, quỹ, dòng tiền, năng lượng (calo)lao động, nguồn cung, hàng hoá, nguyên liệu, vốn lưu động, nhân lực có kỹ năng
Từ trái nghĩathặng dưdư thừa, dồi dào
Câu tự đặtQuý này quỹ phúc lợi thâm hụt vì chi hiếu hỉ vượt số trích lập.Xưởng thiếu hụt thợ may vào mùa cao điểm cuối năm.
Cách đoMột con số có dấu âm, thường ghi theo kỳCó thể đo bằng số lượng, tỷ lệ, hoặc chỉ mô tả mức độ

Chỗ dễ nhận ra nhất là từ trái nghĩa. Nếu đối lập tự nhiên của điều bạn đang nói là "thặng dư", tức có một phép cân đối thu – chi, thì dùng thâm hụt. Nếu đối lập tự nhiên là "dư thừa" hay "đủ dùng", thì dùng thiếu hụt.

Một số cụm dùng được cả hai nhưng nghĩa khác nhau. "Thâm hụt vốn" ít gặp và dễ gây khó hiểu; "thiếu hụt vốn lưu động" thì quen thuộc, chỉ việc doanh nghiệp không có đủ tiền để quay vòng.

Câu sai – câu đúng tự đặt

Dùng thâm hụt cho thứ không có phép cân đối. Câu sai (ví dụ giả định): "Các khu công nghiệp đang thâm hụt lao động phổ thông." Lao động không có vế thu, vế chi; ở đây là không đủ người so với nhu cầu. Câu đúng: "Các khu công nghiệp đang thiếu hụt lao động phổ thông."

Dùng thiếu hụt cho một cán cân. Câu chưa chuẩn: "Năm nay cán cân thương mại của ngành bị thiếu hụt." Cán cân có hai vế xuất – nhập, nên dùng thâm hụt: "Năm nay ngành này thâm hụt thương mại" hoặc "nhập siêu".

Thiếu hụt ngân sách và thâm hụt ngân sách khác nhau. "Thâm hụt ngân sách" là chi vượt thu trong một kỳ, một khái niệm tài chính công có cách đo riêng. "Thiếu hụt ngân sách" trong văn bản doanh nghiệp thường chỉ việc không đủ tiền cho một kế hoạch, ví dụ "dự án thiếu hụt ngân sách cho giai đoạn hai". Câu thứ hai không sai, nhưng đừng dùng nó thay cho khái niệm thâm hụt.

Viết thừa "bị" và "tình trạng". Câu nặng nề: "Quỹ đang bị rơi vào tình trạng thâm hụt." Câu gọn: "Quỹ đang thâm hụt." Thâm hụt tự nó đã chỉ một trạng thái bất lợi, không cần chồng thêm hai lớp từ.

Nhầm thâm hụt với thua lỗ. Câu chưa chính xác: "Cửa hàng thâm hụt ba tháng liền nên phải đóng." Nếu ý là kết quả kinh doanh âm, nói "thua lỗ" mới đúng bản chất. Một cửa hàng có thể thâm hụt tiền mặt tạm thời vì khách chưa trả nợ mà vẫn có lãi trên sổ sách, và ngược lại.

Thâm hụt tiền mặt khác thua lỗ: chỗ người làm kinh doanh hay nhầm

Lỗi cuối trong phần trên đáng một mục riêng vì nó không chỉ là chữ nghĩa, mà kéo theo quyết định sai. Lợi nhuận là chuyện của sổ sách: doanh thu ghi nhận trừ chi phí ghi nhận trong kỳ. Dòng tiền là chuyện của két và tài khoản: tiền thật vào, tiền thật ra. Hai thứ này lệch nhau thường xuyên.

Ví dụ giả định: một xưởng nội thất ở Đà Nẵng nhận đơn lớn, giao hàng trong tháng, ghi nhận doanh thu và lợi nhuận đẹp. Nhưng khách được trả chậm sáu mươi ngày, còn xưởng phải trả tiền gỗ ngay. Tháng đó, xưởng có lãi nhưng thâm hụt dòng tiền; nếu không vay ngắn hạn, xưởng có thể thiếu hụt vốn lưu động để nhận đơn tiếp theo. Ba khái niệm, ba từ, ba ý khác nhau trong cùng một câu chuyện.

Khi viết báo cáo cho chủ doanh nghiệp hay ngân hàng, bạn nên gọi đúng từng thứ: kết quả kinh doanh thì lãi hay lỗ; dòng tiền trong kỳ thì thặng dư hay thâm hụt; nguồn lực so với nhu cầu thì đủ hay thiếu hụt. Viết chung chung "công ty đang hụt" khiến người đọc không biết nên giải quyết bằng cách cắt chi phí, đòi nợ khách hay đi vay.

Các từ hay đi cùng: hao hụt, bội chi, thâm thủng, nhập siêu

Bốn từ dưới đây hay xuất hiện cạnh thâm hụt và thiếu hụt trong văn bản kinh tế. Chúng không thay được cho nhau.

TừNghĩaVí dụ tự đặt
Hao hụtLượng mất đi trong quá trình bảo quản, vận chuyển, chế biến (bay hơi, rơi vãi, khô ngót)Gạo lưu kho lâu ngày bị hao hụt do khô ngót.
Bội chiChi vượt mức thu hoặc vượt dự toán; trong tài chính công dùng gần như đồng nghĩa với thâm hụt ngân sáchNăm đó địa phương bội chi so với dự toán ban đầu.
Thâm thủngLấy tiền ra quá mức tới mức "thủng" một khoản; sắc thái khẩu ngữ, thường gắn với quỹ chungQuỹ lớp bị thâm thủng sau chuyến dã ngoại.
Nhập siêuGiá trị nhập khẩu lớn hơn xuất khẩu; là một trường hợp của thâm hụt thương mạiMặt hàng linh kiện nhập siêu trong nửa đầu năm.

Hao hụt là chữ hay bị nhầm với thiếu hụt nhất. Hao hụt nói về cái mất đi trong quá trình; thiếu hụt nói về cái không đủ so với nhu cầu. Kho xăng hao hụt vì bay hơi; trạm xăng thiếu hụt hàng vì nhà cung cấp giao chậm.

Viết về thâm hụt tăng, giảm: những câu dễ hiểu ngược

"Thâm hụt giảm" và "thâm hụt thu hẹp". Thâm hụt là một con số âm, nên chữ "giảm" có thể bị hiểu theo hai chiều: con số âm nhỏ lại (tình hình tốt lên) hay giá trị đại số giảm (âm nhiều hơn, tình hình xấu đi). Viết "thâm hụt thu hẹp" hoặc "mức thâm hụt giảm từ… xuống…" sẽ rõ hơn. Ngược lại, khi xấu đi, viết "thâm hụt nới rộng" hoặc "tăng lên".

Phần trăm và điểm phần trăm. Câu mơ hồ (ví dụ giả định): "Thâm hụt quỹ tăng 5% so với năm trước." Nếu năm trước thâm hụt bằng 10% tổng thu và năm nay là 15%, thì đó là tăng 5 điểm phần trăm, còn tính theo tỷ lệ tăng là tăng một nửa. Khi viết báo cáo, nói rõ bạn đang dùng cách đo nào.

Ghi dấu âm hay không ghi. Trong bảng số, có nơi ghi thâm hụt bằng số âm, có nơi ghi số dương trong cột "thâm hụt". Ghi số âm trong cột đã mang tên thâm hụt là "âm hai lần", người đọc dễ hiểu thành thặng dư. Chọn một cách và ghi chú ở đầu bảng.

Đừng gọi thặng dư nhỏ là "thâm hụt ít". Câu sai: "Năm nay quỹ chỉ thâm hụt ít, gần như hoà." Nếu thu vẫn lớn hơn chi, đó là thặng dư nhỏ, không phải thâm hụt. Kiểm dấu của con số trước khi chọn từ.

Phép thử hai câu hỏi trước khi chọn từ

Khi đang viết và phân vân, bạn chỉ cần trả lời lần lượt hai câu hỏi dưới đây.

  1. Điều đang nói có hai vế để trừ cho nhau không (thu và chi, xuất và nhập, nạp vào và tiêu đi)? Nếu có, và vế ra lớn hơn vế vào, dùng thâm hụt.
  2. Nếu không có hai vế, hỏi tiếp: có một mức cần mà lượng hiện có chưa đạt tới không (số người cần tuyển, lượng hàng cần giao, số vốn cần quay vòng)? Nếu có, dùng thiếu hụt.
  3. Nếu điều đang nói là lượng mất đi dọc đường, trong kho, trong lúc chế biến, dùng hao hụt.
  4. Nếu đó là kết quả kinh doanh âm sau khi trừ chi phí, dùng thua lỗ, không dùng thâm hụt.
  5. Đọc lại câu, tìm từ trái nghĩa của từ vừa chọn (thặng dư, dư thừa, đủ, có lãi) và thử thay vào: nếu câu trái nghĩa nghe hợp lý, từ bạn chọn là đúng.

Phép thử thay từ trái nghĩa là cách kiểm hữu ích cho rất nhiều cặp từ Hán Việt khác, không chỉ riêng cặp này.

Câu hỏi thường gặp

Thâm hụt calo có đúng không, hay phải nói thiếu hụt calo?

Thâm hụt calo là cách nói đúng và phổ biến, vì đây là phép cân đối giữa năng lượng nạp vào và năng lượng tiêu hao. Khi tiêu hao lớn hơn nạp vào, ta có thâm hụt. Thiếu hụt hợp hơn với vi chất, ví dụ thiếu hụt sắt, thiếu hụt vitamin D, vì đó là không đủ so với nhu cầu.

Thâm hụt và bội chi có giống nhau không?

Trong tài chính công, hai từ được dùng gần như đồng nghĩa để chỉ chi vượt thu của ngân sách. Bội chi còn được dùng khi chi vượt dự toán đã duyệt. Trong doanh nghiệp, bội chi thường mang nghĩa tiêu quá kế hoạch, còn thâm hụt nhấn vào kết quả âm của phép trừ thu chi.

Thiếu hụt có dùng cho tiền được không?

Được, khi bạn nói tiền không đủ so với một nhu cầu cụ thể, ví dụ thiếu hụt vốn lưu động, thiếu hụt kinh phí cho dự án. Chỉ khi nói về phép cân đối thu chi của một kỳ, như ngân sách năm hay cán cân thương mại, thì nên dùng thâm hụt.

Hụt quỹ, thâm quỹ, thâm hụt quỹ, từ nào đúng?

Cả ba đều gặp. Thâm hụt quỹ là cách nói đầy đủ, dùng trong báo cáo. Hụt quỹ là cách nói ngắn, hợp khẩu ngữ. Thâm quỹ mang sắc thái tiêu lẹm vào quỹ, cũng thuộc khẩu ngữ. Trong văn bản tài chính chính thức, nên dùng thâm hụt quỹ hoặc mô tả bằng con số cụ thể.

Tiếng Anh của thâm hụt và thiếu hụt là gì?

Thâm hụt thường tương ứng với deficit, như budget deficit, trade deficit. Thiếu hụt thường tương ứng với shortage hoặc shortfall, như labor shortage, supply shortage. Khi dịch ngược sang tiếng Việt, nhìn vào từ tiếng Anh là cách nhanh để chọn đúng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138