SoDung.comSở Dụng
Từ dùng sai trong học thuật, giáo dục

Giáo viên, giảng viên, nhà giáo: gọi người dạy cho đúng theo cấp học và văn cảnh

Giáo viên dạy mầm non, phổ thông; giảng viên dạy cao đẳng, đại học; nhà giáo là tên gọi chung. Nghĩa chữ giáo 教, giảng 講, câu sai – câu đúng và chuyện chữ giáo sư.

Vietnamese primary school teacher kneeling beside a pupil desk in a bright classroom in Thai Nguyen, guiding a child holding a pencil, both seen from behind, morning sun through windows

Theo cách gọi phổ biến và cách phân loại trong Luật Giáo dục hiện hành, người dạy ở cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông được gọi là giáo viên, người dạy ở cơ sở giáo dục đại học được gọi là giảng viên; nhà giáo là tên gọi chung cho tất cả những người làm nghề dạy học ở các cơ sở giáo dục. Giáo sư thì khác hẳn: ở Việt Nam hiện nay đó là chức danh khoa học cao nhất, không phải tên gọi người dạy nói chung.

Gọi nhầm hiếm khi gây hiểu lầm lớn, nhưng trong văn bản trang trọng, bài báo hay lời giới thiệu ở một buổi lễ, chọn đúng từ cho thấy người viết hiểu nghề và tôn trọng người được nhắc đến. Bài dưới tách nghĩa từng chữ, nêu ranh giới theo cấp học, đặt câu sai – câu đúng, và giải thích vì sao chữ "giáo sư" hay gây bối rối.

Nghĩa từng chữ trong các tên gọi

Các từ chỉ người dạy học đều xoay quanh vài chữ Hán quen thuộc:

TừChữ HánNghĩa từng chữSắc thái
Giáo viên教員giáo 教: dạy; viên 員: người làm một công việc, thành viênNgười làm công việc dạy, nhấn vào vị trí công việc
Giảng viên講員giảng 講: giảng giải, trình bày cho hiểu; viên 員Người giảng bài, gắn với lối dạy bằng giảng giải ở bậc cao
Nhà giáo(nhà + 教)nhà là yếu tố thuần Việt chỉ người làm nghề (nhà văn, nhà báo); giáo 教Tên gọi chung, trang trọng, nhấn vào nghề
Giáo sư教授 / 教師giáo 教; sư 師: thầy; cũng có thể xuất phát từ thụ 授 là traoỞ Việt Nam hiện nay là chức danh khoa học
Giáo chức教職chức 職: chức vụ, công việc được giaoHay dùng trong văn trang trọng, văn cũ, chỉ người làm nghề dạy

Chữ giảng 講 (cũng gặp trong giảng đường, diễn giảng) cho thấy vì sao "giảng viên" gắn với bậc học cao: ở đó, việc giảng giải, trình bày chuyên đề là hình thức dạy chính. Tuy vậy, đây chỉ là gợi ý từ nghĩa chữ; ranh giới thật sự giữa giáo viên và giảng viên nằm ở quy định về cấp học, không nằm ở cách dạy.

Riêng dòng "giáo sư", bài này chưa xác định chắc chữ Hán nào là gốc trực tiếp của từ tiếng Việt hiện đại, vì cả 教授 và 教師 đều tồn tại trong tiếng Hán với nghĩa khác nhau; phần dưới chỉ bàn cách dùng trong tiếng Việt.

Ranh giới theo cấp học

Luật Giáo dục hiện hành phân biệt cách gọi nhà giáo theo nơi giảng dạy: nhà giáo ở cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông và một số loại hình khác gọi là giáo viên; nhà giáo ở cơ sở giáo dục đại học gọi là giảng viên. Ở lĩnh vực giáo dục nghề nghiệp, cách gọi phụ thuộc trình độ đào tạo mà người đó giảng dạy, theo luật chuyên ngành. Vì các văn bản luật về giáo dục và nhà giáo đã được sửa đổi, bổ sung nhiều lần, khi cần trích chính xác trong văn bản pháp lý, bạn nên tra văn bản hiện hành thay vì dựa vào trí nhớ.

Trong đời sống, ranh giới này được tôn trọng khá rộng. Người ta nói "cô giáo mầm non", "giáo viên chủ nhiệm lớp 9", "giảng viên khoa Ngữ văn". Các trường đại học dùng "giảng viên", "giảng viên chính", "giảng viên cao cấp" làm tên chức danh nghề nghiệp. Ở trường phổ thông, chức danh là "giáo viên" kèm hạng.

Những chỗ hay lẫn thường rơi vào vùng giáp ranh: người dạy ở trung tâm ngoại ngữ, trung tâm kỹ năng, lớp năng khiếu. Ở đây không có quy ước cứng; "giáo viên" là cách gọi phổ biến nhất, một số nơi dùng "giảng viên" cho người dạy khoá chuyên đề cho người lớn. Trong doanh nghiệp, người phụ trách đào tạo nội bộ thường được gọi là giảng viên nội bộ, một cách dùng mượn từ bậc đại học và đã quen.

Còn nhà giáo dùng được cho mọi cấp, và thường xuất hiện ở văn cảnh tôn vinh: Ngày Nhà giáo Việt Nam, Nhà giáo Nhân dân, Nhà giáo Ưu tú. Gọi một giảng viên đại học là nhà giáo không sai, chỉ trang trọng hơn.

Câu sai – câu đúng

Sai: "Thầy Nam là giảng viên dạy toán lớp 7 ở một trường trung học cơ sở." Ở trường phổ thông, cách gọi đúng là giáo viên. Viết: "Thầy Nam là giáo viên dạy toán lớp 7."

Sai: "Buổi lễ có sự tham dự của đông đảo giáo sư các trường tiểu học trong tỉnh." Ở Việt Nam hiện nay, giáo sư là chức danh khoa học được công nhận theo quy trình riêng, không dùng để gọi giáo viên tiểu học. Viết: "…đông đảo giáo viên các trường tiểu học trong tỉnh."

Đúng: "Đội ngũ nhà giáo của trường gồm giáo viên ở cả ba cấp học." Nhà giáo là tên chung, giáo viên là cách gọi theo cấp — dùng hai từ ở hai tầng khác nhau trong một câu là hợp lý.

Sai: "Cô Lan là giáo sư hướng dẫn luận văn của em" (khi cô có học vị tiến sĩ, chưa được công nhận chức danh giáo sư). Viết: "Cô Lan là giảng viên hướng dẫn" hoặc "người hướng dẫn khoa học". Chức danh giáo sư chỉ dùng khi người đó thật sự có chức danh này. Trong tiếng Anh, professor có phạm vi khác tuỳ quốc gia; khi dịch, cần đối chiếu với chức danh thật.

Đúng: "Giảng viên thỉnh giảng của khoa là các chuyên gia đang làm việc ở doanh nghiệp." Thỉnh giảng 請講 nghĩa là được mời đến giảng. Cụm này dùng ở bậc cao đẳng, đại học; ở phổ thông thường nói "giáo viên hợp đồng" hoặc "giáo viên dạy thay" tuỳ trường hợp.

Chuyện chữ "giáo sư": vì sao hay gây bối rối

Ở Việt Nam hiện nay, giáo sư và phó giáo sư là chức danh dành cho nhà khoa học đủ tiêu chuẩn theo quy định, thường gắn với giảng dạy và nghiên cứu ở bậc đại học. Đây là chức danh khoa học, khác với học vị (cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ) do quá trình đào tạo mang lại. Phần chi tiết về tiêu chuẩn và quy trình công nhận thuộc các văn bản chuyên ngành; ở đây chỉ bàn về chữ.

Bối rối đến từ ba nguồn. Thứ nhất là tiếng Hán: chữ 教師 trong tiếng Trung hiện đại là "giáo viên" nói chung, nên người đọc tài liệu tiếng Trung có thể nghĩ "giáo sư" là người dạy học bất kỳ. Thứ hai là lịch sử: ở miền Nam trước năm 1975, giáo viên dạy bậc trung học thường được gọi là "giáo sư trung học", một cách gọi mà nhiều người lớn tuổi và văn bản cũ vẫn giữ. Thứ ba là tiếng Anh: professor ở một số nước chỉ người dạy đại học nói chung, ở nước khác chỉ bậc cao nhất.

Vì vậy khi đọc tài liệu cũ hay tài liệu dịch, gặp "giáo sư" bạn cần xem văn cảnh. Khi viết văn bản tiếng Việt hôm nay, nguyên tắc an toàn là chỉ dùng "giáo sư" cho người có chức danh này, và khi không chắc thì dùng "giảng viên" hoặc "nhà giáo" — hai từ không bao giờ khiến người được nhắc đến bị gán sai chức danh.

Một lưu ý về lịch sự: khi giới thiệu ai đó ở buổi lễ hay trong văn bản, nếu không rõ chức danh, bạn nên hỏi trước. Gán nhầm chức danh cao hơn thực tế đôi khi làm chính người được giới thiệu khó xử.

Các cách gọi khác và chỗ dùng hợp

Ngoài ba từ chính, tiếng Việt còn nhiều cách gọi người dạy, mỗi cách một sắc thái:

  • Thầy giáo, cô giáo: cách gọi thân mật, phổ biến nhất trong đời sống, dùng cho mọi cấp nhưng tự nhiên nhất ở phổ thông.
  • Giáo chức: trang trọng, hay gặp trong văn cũ hoặc văn bản mang tính tổng hợp, như "đời sống giáo chức".
  • Sư phạm 師範: không phải tên người mà là tên ngành đào tạo người dạy; sư là thầy, phạm là khuôn mẫu. "Giáo sinh" là sinh viên sư phạm đang đi thực tập.
  • Trợ giảng: người hỗ trợ giảng viên hoặc giáo viên chính, phổ biến ở đại học và trung tâm ngoại ngữ.
  • Huấn luyện viên, hướng dẫn viên: người dạy kỹ năng thể thao, nghề, hoặc dẫn đoàn; không dùng thay cho giáo viên trong trường học.
  • Gia sư: người dạy kèm tại nhà; gia 家 là nhà. Không có hàm ý về cấp học.

Cách gọi nào cũng có chỗ đứng. Văn bản trang trọng thường chuộng giáo viên, giảng viên, nhà giáo; lời nói hằng ngày thì thầy cô là tự nhiên nhất.

Chọn từ nhanh khi viết

Khi phân vân, bạn có thể đi qua các câu hỏi sau:

  1. Người được nhắc dạy ở cấp nào? Mầm non, phổ thông thì giáo viên; đại học thì giảng viên; giáo dục nghề nghiệp thì theo trình độ người đó dạy và cách gọi của chính cơ sở đó.
  2. Văn cảnh có cần trang trọng, tôn vinh không? Có thì cân nhắc nhà giáo, nhất là khi nói chung về đội ngũ.
  3. Người đó có chức danh giáo sư, phó giáo sư không? Chỉ khi chắc chắn mới ghi; nếu không, dùng giảng viên.
  4. Đang dịch từ tiếng Anh hay tiếng Trung? Đối chiếu chức danh thật thay vì chuyển nghĩa máy móc từ teacher, professor hay 教師.
  5. Trong cùng một văn bản, giữ cách gọi nhất quán cho cùng một người.

Năm câu hỏi này đủ cho hầu hết thông báo, bài báo, lời dẫn chương trình và bài phát biểu ở trường học. Khi bài viết nhắc nhiều người dạy ở nhiều cấp cùng lúc, như một bài về lễ tri ân, cụm "thầy cô giáo" hoặc "nhà giáo" giúp bạn khỏi phải liệt kê từng nhóm.

Những cụm gọi người dạy theo vai trong nhà trường

Ngoài tên gọi theo cấp học, người dạy còn được gọi theo vai họ đảm nhận. Đây cũng là chỗ hay viết lẫn:

CụmDùng ở đâuNghĩaLỗi hay gặp
Giáo viên chủ nhiệmPhổ thôngNgười phụ trách một lớp, theo dõi chung việc học và rèn luyện"Giảng viên chủ nhiệm" ở trường phổ thông
Giáo viên bộ mônPhổ thôngNgười dạy một môn cụ thể ở nhiều lớpViết "giáo viên môn" thiếu chữ
Cố vấn học tậpĐại họcGiảng viên được giao theo dõi, tư vấn việc học cho một lớp sinh viênGọi là "giáo viên chủ nhiệm" theo thói quen phổ thông
Giảng viên hướng dẫnĐại học, sau đại họcNgười hướng dẫn khoá luận, luận văn, luận án"Giáo viên hướng dẫn" trong văn bản của trường đại học
Giảng viên phản biệnĐại học, sau đại họcNgười đọc và nhận xét độc lập công trình của người họcLẫn với người hướng dẫn
Tổ trưởng chuyên mônPhổ thôngNgười phụ trách một tổ giáo viên cùng nhóm môn—

Cách gọi ở đại học có thể khác nhau giữa các trường: có nơi dùng "cố vấn học tập", có nơi vẫn gọi "giáo viên chủ nhiệm lớp" theo quy chế nội bộ. Khi viết văn bản cho một trường cụ thể, bạn theo đúng tên gọi trong quy chế của trường đó.

Ở phổ thông, vai "giáo viên chủ nhiệm" gắn với nhiều việc ngoài dạy học, nên khi phụ huynh viết thư, gọi đúng vai giúp thư đến đúng người. Một thư hỏi về điểm môn toán thì gửi giáo viên bộ môn, còn thư về nề nếp chung của con thì gửi giáo viên chủ nhiệm.

Câu hỏi thường gặp

Người dạy ở trường cao đẳng gọi là giáo viên hay giảng viên?

Thông thường người dạy trình độ cao đẳng được gọi là giảng viên, người dạy trình độ trung cấp, sơ cấp được gọi là giáo viên, theo cách phân loại trong lĩnh vực giáo dục nghề nghiệp. Do quy định có thể thay đổi, khi viết văn bản pháp lý, bạn nên tra văn bản hiện hành và cách gọi trong quyết định của chính cơ sở.

Gọi giảng viên đại học là "nhà giáo" có được không?

Được. Nhà giáo là tên chung cho người làm nghề dạy học ở mọi cấp, nên dùng cho giảng viên đại học hoàn toàn đúng. Từ này mang sắc thái trang trọng, hợp với văn cảnh tôn vinh nghề hoặc khi nói chung về đội ngũ.

Vì sao người lớn tuổi hay gọi thầy dạy cấp ba là "giáo sư"?

Ở miền Nam trước năm 1975, giáo viên bậc trung học thường được gọi là giáo sư trung học, nên nhiều người quen cách gọi này. Trong văn bản tiếng Việt hiện nay, giáo sư là chức danh khoa học, nên khi viết bạn dùng giáo viên cho thầy cô phổ thông.

Giáo viên mầm non có được gọi là "cô giáo" không?

Được, đây là cách gọi thân mật và phổ biến nhất. Trong văn bản trang trọng, "giáo viên mầm non" là cách viết chuẩn. Trẻ và phụ huynh thường gọi "cô" và xưng theo vai, điều này không ảnh hưởng đến cách gọi trong văn bản.

"Giảng viên nội bộ" trong doanh nghiệp có đúng không?

Cụm này đã quen trong lĩnh vực đào tạo doanh nghiệp, chỉ nhân viên được giao dạy lại cho đồng nghiệp. Nó mượn từ "giảng viên" của bậc đại học vì hình thức chủ yếu là giảng chuyên đề cho người lớn. Không có quy định cấm cách gọi này.

Viết "các thầy cô giáo viên" có thừa không?

Có, "thầy cô" và "giáo viên" cùng chỉ một nhóm người nên đặt cạnh nhau là lặp. Bạn chọn một: "các thầy cô" trong lời nói thân mật, "giáo viên" hoặc "quý thầy cô" trong văn bản trang trọng hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138