SoDung.comSở Dụng
Từ dùng sai trong học thuật, giáo dục

Phương pháp và phương pháp luận: khi nào thêm chữ "luận" là đúng, khi nào là làm sang

Phương pháp là cách làm, phương pháp luận là lý luận về cách làm. Nghĩa chữ Hán, câu sai – câu đúng trong đề cương, hồ sơ thầu và bài thi triết, cách tự soát.

Young Vietnamese lecturer sketching a diagram on a clean whiteboard in an empty seminar room in Da Nang, chairs in a semicircle, seen from the back of the room, cool morning light

Phương pháp là cách thức cụ thể để làm một việc; phương pháp luận là lý luận về phương pháp — hệ thống các nguyên tắc, quan điểm chỉ đạo việc chọn và dùng phương pháp. Phỏng vấn sâu, thực nghiệm có đối chứng, phân tích hồi quy là phương pháp. Lý giải vì sao một đề tài chọn tiếp cận định tính thay vì định lượng, và các phương pháp ấy dựa trên quan niệm nào về tri thức, là phương pháp luận.

Thêm chữ "luận" vào sau "phương pháp" để câu văn nghe học thuật hơn là lỗi khá phổ biến trong đề cương, báo cáo và hồ sơ. Ngược lại, cũng có những chỗ "phương pháp luận" là thuật ngữ đúng và không thay được. Bài dưới đây tách nghĩa chữ, đối chiếu ba bối cảnh hay gặp và đưa ra cách tự soát.

Nghĩa từng chữ: phương, pháp, luận

Phương pháp 方法 ghép từ phương 方 và pháp 法. Chữ phương có nhiều nghĩa (vuông, phía, hướng), trong đó có nghĩa cách thức, như trong phương án, phương thức, phương tiện. Chữ pháp là phép, khuôn phép, cách làm có quy củ, như trong pháp luật, biện pháp, thủ pháp. Ghép lại, phương pháp là cách làm có trình tự, có quy tắc để đạt một mục đích.

Luận 論 là bàn, xem xét lý lẽ, như trong lý luận, bình luận, luận văn, luận điểm. Khi đứng sau một danh từ, chữ luận thường biến danh từ đó thành đối tượng của một hệ lý luận: nhận thức luận là lý luận về nhận thức, bản thể luận là lý luận về bản chất tồn tại, phương pháp luận 方法論 là lý luận về phương pháp.

Như vậy chữ luận không làm từ "sang" hơn mà đổi hẳn tầng của khái niệm. Phương pháp ở tầng làm: bạn làm gì, theo các bước nào. Phương pháp luận ở tầng nghĩ về cách làm: vì sao làm theo cách này, dựa trên những giả định nào về đối tượng nghiên cứu, cách làm này cho phép kết luận đến đâu.

Các từ điển tiếng Việt phổ biến giải nghĩa phương pháp luận theo hai lớp: lý luận về phương pháp nói chung, và hệ thống các phương pháp được dùng trong một ngành khoa học. Lớp nghĩa thứ hai giải thích vì sao trong một số văn bản, "phương pháp luận" được dùng gần với "hệ phương pháp" — một cách dùng có cơ sở, không nên vội gạch bỏ.

Câu sai – câu đúng trong đề cương nghiên cứu

Sai: "Phương pháp luận nghiên cứu: phỏng vấn 20 giáo viên, phát 300 phiếu hỏi cho học sinh." Đây là liệt kê phương pháp và công cụ thu thập dữ liệu, không có lý luận nào về phương pháp. Viết đúng: "Phương pháp nghiên cứu: phỏng vấn sâu 20 giáo viên; khảo sát bằng bảng hỏi trên 300 học sinh."

Đúng: "Về phương pháp luận, đề tài tiếp cận theo hướng hỗn hợp, dùng dữ liệu định lượng để mô tả quy mô và dữ liệu định tính để giải thích cơ chế." Câu này giải thích logic chọn phương pháp, đúng tầng của phương pháp luận. Sau câu này, mục phương pháp mới liệt kê cụ thể từng cách làm.

Sai: "Đề tài sử dụng các phương pháp luận như thống kê mô tả, kiểm định t, hồi quy." Thống kê mô tả, kiểm định t, hồi quy là kỹ thuật phân tích, viết "phương pháp phân tích số liệu" hoặc "kỹ thuật phân tích". Chữ "các phương pháp luận" ở số nhiều thường là dấu hiệu dùng sai.

Đúng: "Phương pháp luận của đề tài dựa trên quan điểm hệ thống: xem nhà trường như một tổng thể gồm người học, người dạy, chương trình và môi trường." Câu nêu một quan điểm chỉ đạo cách tiếp cận, đúng nghĩa phương pháp luận. Nhiều đề cương ở các trường sư phạm có mục riêng cho phần này.

Sai: "Giáo viên cần đổi mới phương pháp luận dạy học để học sinh hứng thú hơn." Ý câu là đổi mới cách dạy trên lớp, nên viết "phương pháp dạy học". Phương pháp luận dạy học là một vấn đề lý luận giáo dục, không phải điều giáo viên đổi mới trong một tiết.

Ba bối cảnh dùng "phương pháp luận" có nghĩa riêng

Cùng một từ, ở mỗi bối cảnh lại có nét nghĩa riêng đã được chấp nhận. Biết bối cảnh giúp bạn không sửa nhầm chỗ đúng.

Bối cảnhNghĩa thường gặpVí dụLưu ý
Triết học, lý luận khoa họcLý luận về phương pháp nhận thức và cải tạo thế giới"Ý nghĩa phương pháp luận của nguyên lý về mối liên hệ phổ biến"Thuật ngữ cố định trong giáo trình, không thay bằng "phương pháp"
Đề cương, luận văn, luận ánCơ sở lý luận cho việc chọn cách tiếp cận và phương pháp"Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu" thành hai tiểu mụcPhải có lập luận, không chỉ liệt kê công cụ
Hồ sơ dự thầu tư vấn, báo cáo kỹ thuậtCách tiếp cận và tổ chức thực hiện công việc, tương ứng methodology"Phương pháp luận và kế hoạch thực hiện gói thầu"Cách dùng đã quen trong ngành, nghĩa gần "phương án tiếp cận"
Tài liệu thống kê chính thứcCách tính, nguồn số liệu, định nghĩa chỉ tiêu"Ghi chú phương pháp luận" kèm bảng sốDịch từ methodology; nhiều nơi viết "giải thích phương pháp"

Dòng thứ ba và thứ tư cho thấy ảnh hưởng của tiếng Anh: "methodology" trong tiếng Anh thường dùng khá rộng, nhiều khi chỉ là "cách làm" chi tiết. Khi dịch sang tiếng Việt, "phương pháp luận" là lựa chọn quen nhưng không phải lúc nào cũng sát; trong văn bản không mang tính lý luận, "phương pháp" hoặc "cách tiếp cận và phương pháp" thường dễ hiểu hơn.

Đây là chỗ giới chuyên môn có những cách nhìn khác nhau. Không nên coi mọi cách dùng "phương pháp luận" ngoài triết học là sai; điều nên tránh là dùng nó để gọi tên một danh sách công cụ.

Trong bài thi triết học: "ý nghĩa phương pháp luận" nghĩa là gì

Sinh viên học môn triết học thường gặp câu hỏi "rút ra ý nghĩa phương pháp luận" của một nguyên lý hay một quy luật. Cụm này dùng đúng nghĩa gốc: từ một nhận định lý luận về thế giới, suy ra nguyên tắc chỉ đạo cách nhìn và cách làm. Ví dụ, từ nguyên lý về mối liên hệ phổ biến, giáo trình rút ra quan điểm toàn diện: xem xét sự vật trong nhiều mối liên hệ, tránh phiến diện.

Lỗi hay gặp khi làm bài là biến "ý nghĩa phương pháp luận" thành "ý nghĩa thực tế", rồi kể một loạt việc cụ thể mà không nêu nguyên tắc. Phần trả lời đúng thường có hai lớp: nêu nguyên tắc phương pháp luận (quan điểm toàn diện, quan điểm lịch sử – cụ thể, quan điểm phát triển…), rồi mới minh hoạ bằng một tình huống. Thiếu lớp thứ nhất là thiếu đúng phần câu hỏi hỏi.

Ở bối cảnh này, chữ "phương pháp luận" không thể thay bằng "phương pháp". "Ý nghĩa phương pháp" nghe cụt và không phải thuật ngữ của giáo trình. Đây là ví dụ rõ nhất cho thấy chữ luận ở đây mang nội dung thật, không phải vật trang trí.

Nếu bạn đang ôn thi môn này, phần nội dung chi tiết của từng nguyên lý nằm trong giáo trình được trường sử dụng; bài này chỉ bàn chuyện chữ nghĩa để bạn dùng đúng thuật ngữ khi trình bày.

Cách tự soát chữ "luận" trong văn bản của bạn

Năm bước dưới đây áp dụng được cho đề cương, báo cáo, bài thi:

  1. Tìm mọi chỗ có cụm "phương pháp luận".
  2. Với mỗi chỗ, xem nội dung đi theo là gì: nếu là danh sách cách làm, công cụ, kỹ thuật (phỏng vấn, bảng hỏi, hồi quy, quan sát lớp học) thì đổi thành "phương pháp".
  3. Nếu nội dung đi theo là lập luận vì sao chọn cách tiếp cận, dựa trên quan điểm gì, giới hạn của cách tiếp cận ra sao, thì giữ "phương pháp luận".
  4. Kiểm tra số nhiều: "các phương pháp" là bình thường, "các phương pháp luận" hiếm khi cần trong một đề cương; gặp thì đọc lại.
  5. Nếu mẫu đề cương của trường có tiêu đề cố định như "Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu", giữ tiêu đề đó và viết nội dung đúng tầng cho từng tiểu mục.

Sau lượt soát, nhiều đề cương ngắn đi vài dòng nhưng rõ hơn hẳn. Người phản biện thường đánh giá cao một mục phương pháp viết thẳng và chính xác hơn một mục dày chữ "luận".

Những từ cùng họ hay gặp quanh "phương pháp"

Ngoài cặp chính, có vài từ đứng cạnh và cũng hay bị dùng lẫn:

  • Phương thức 方式: hình thức, cách thức tiến hành ở mức tổ chức, như phương thức tuyển sinh, phương thức thanh toán. Không nói "phương pháp tuyển sinh" khi ý là xét học bạ hay thi riêng.
  • Phương án 方案: dự kiến cụ thể về cách giải quyết một việc, thường có nhiều phương án để chọn: phương án tổ chức thi, phương án dự phòng.
  • Biện pháp 辦法: cách làm cụ thể để xử lý một vấn đề: biện pháp nâng cao chất lượng. Sáng kiến kinh nghiệm của giáo viên thường dùng "biện pháp", không dùng "phương pháp luận".
  • Cách tiếp cận: không phải từ Hán Việt nhưng hay dùng cho approach; đứng giữa phương pháp và phương pháp luận về độ trừu tượng.
  • Kỹ thuật: dùng cho thao tác cụ thể trong một phương pháp, như kỹ thuật đặt câu hỏi, kỹ thuật chọn mẫu.

Sắp các từ này theo mức trừu tượng từ cao xuống thấp: phương pháp luận, cách tiếp cận, phương pháp, phương án hay biện pháp, kỹ thuật. Mỗi tầng trả lời một câu hỏi khác, và một văn bản rõ ràng thường đi đúng từng tầng ấy.

Một đoạn mẫu viết đúng tầng (ví dụ giả định)

Để thấy sự khác nhau trên trang giấy, hãy xem một đoạn mẫu cho đề tài giả định về thói quen đọc sách của học sinh trung học cơ sở ở một xã tại Hưng Yên. Phần phương pháp luận có thể viết: "Đề tài tiếp cận thói quen đọc như một hành vi chịu ảnh hưởng của gia đình, nhà trường và môi trường số. Vì muốn vừa đo mức độ phổ biến vừa hiểu lý do phía sau, đề tài chọn thiết kế hỗn hợp: dữ liệu định lượng đi trước để mô tả, dữ liệu định tính đi sau để giải thích. Cách tiếp cận này cho phép nhận định về xu hướng trong mẫu khảo sát, nhưng không cho phép suy rộng cho cả tỉnh."

Phần phương pháp đi ngay sau đó: "Khảo sát bằng bảng hỏi trên học sinh bốn khối lớp; phỏng vấn sâu một số học sinh, phụ huynh và giáo viên thư viện; phân tích số liệu bằng thống kê mô tả và so sánh giữa các nhóm; mã hoá nội dung phỏng vấn theo chủ đề." Đoạn này không cần lý lẽ dài, chỉ cần đủ cụ thể để người khác lặp lại được.

Đặt hai đoạn cạnh nhau, bạn thấy rõ một bên trả lời câu "vì sao làm theo cách này và cách này cho phép kết luận đến đâu", một bên trả lời câu "làm cụ thể thế nào". Nếu đề cương của bạn chỉ có đoạn thứ hai nhưng đặt tên mục là phương pháp luận, hãy đổi tên mục; nếu mẫu bắt buộc có cả hai, hãy viết thêm đoạn thứ nhất thay vì kéo dài danh sách công cụ.

Câu hỏi thường gặp

"Methodology" nên dịch là phương pháp luận hay phương pháp?

Tuỳ ngữ cảnh. Nếu văn bản bàn lý do, nguyên tắc chọn cách tiếp cận thì phương pháp luận là bản dịch sát. Nếu văn bản chỉ mô tả cách làm cụ thể, như mục methodology trong một báo cáo thống kê, "phương pháp" hoặc "cách tính" thường rõ hơn với người đọc tiếng Việt.

Đề cương có bắt buộc phải có mục phương pháp luận không?

Không có quy tắc chung cho mọi trường. Một số mẫu đề cương, nhất là ở các trường sư phạm và khoa học xã hội, có tiểu mục riêng cho phương pháp luận; mẫu khác gộp vào phần phương pháp nghiên cứu. Bạn theo mẫu của cơ sở đào tạo và hướng dẫn của người hướng dẫn.

Viết "phương pháp luận nghiên cứu khoa học" có đúng không?

Đúng, đây là tên quen của nhiều học phần và giáo trình, chỉ môn học bàn về logic và nguyên tắc của nghiên cứu khoa học. Môn này thường dạy cả phương pháp cụ thể, nhưng tên gọi nhấn vào tầng lý luận.

Sáng kiến kinh nghiệm của giáo viên nên dùng phương pháp hay biện pháp?

Phần lớn mẫu sáng kiến kinh nghiệm trình bày "các biện pháp" hoặc "giải pháp" giáo viên đã áp dụng. Dùng "phương pháp luận" ở đây thường lạc tầng, vì sáng kiến tập trung vào cách làm cụ thể và kết quả đạt được.

Phương pháp và phương thức có thay nhau được không?

Ít khi. Phương thức chỉ hình thức tổ chức, như phương thức xét tuyển, phương thức đào tạo từ xa. Phương pháp chỉ cách làm để đạt mục đích, như phương pháp dạy đọc hiểu. Một phương thức đào tạo từ xa có thể dùng nhiều phương pháp dạy học khác nhau.

Vì sao người viết hay thêm chữ "luận"?

Có lẽ vì chữ luận gợi cảm giác học thuật và vì ảnh hưởng của bản dịch từ "methodology". Cách sửa không phải là xoá hết chữ luận, mà là kiểm tra nội dung đi theo có phải lập luận về phương pháp hay chỉ là danh sách cách làm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138