Quy chế là văn bản đặt ra cách tổ chức, vận hành và quan hệ làm việc của một hoạt động hay một bộ máy; quy định là văn bản nêu những điều phải theo về một vấn đề cụ thể; quy trình là trình tự các bước để làm một việc. Ba từ chung chữ quy, đều nói về “khuôn phép”, nên khi soạn văn bản nội bộ nhiều nơi đặt tên tuỳ hứng: cùng một nội dung, nơi gọi quy chế, nơi gọi quy định, nơi gọi quy trình.
Chọn sai tên không làm văn bản vô hiệu, nhưng làm người đọc kỳ vọng sai về nội dung, và làm hệ thống văn bản rối khi cần sửa. Bài dưới tách chữ Hán, chỉ ra mỗi từ trả lời câu hỏi gì, kèm ví dụ tên văn bản tự đặt và cách soát.
Chữ quy và ba chữ đi kèm
Chữ quy 規 vốn chỉ cái com-pa để vẽ đường tròn, từ đó nghĩa là khuôn phép, phép tắc (quy củ, quy tắc). Chữ đi sau cho biết khuôn phép ấy là loại gì.
| Từ | Chữ Hán | Nghĩa chữ thứ hai | Văn bản trả lời câu hỏi |
|---|---|---|---|
| Quy chế | 規制 | chế: đặt ra phép tắc, chế độ | Bộ máy, hoạt động này vận hành thế nào, ai làm gì, quan hệ ra sao? |
| Quy định | 規定 | định: định ra, ấn định | Về vấn đề này, điều gì phải làm, được làm, không được làm? |
| Quy trình | 規程 | trình: khuôn mức, chặng, trình tự | Việc này làm qua những bước nào, theo thứ tự nào? |
Chữ chế 制 là chữ của “chế độ”, “thể chế”: một hệ thống phép tắc có tính tổ chức. Chữ định 定 là định ra, làm cho cố định một điều. Chữ trình 程 là chữ của “trình tự”, “lộ trình”, “công trình”: có chặng, có bước. Nhìn vào chữ thứ hai đã thấy ba văn bản có hình dạng khác nhau: quy chế rộng và có cấu trúc, quy định tập trung vào một vấn đề, quy trình đi theo thứ tự thời gian.
Về chữ Hán của quy chế, một số tài liệu ghi là 規制, nhưng cần lưu ý trong tiếng Hán hiện đại 規制 thường chỉ sự điều tiết, quản lý theo quy tắc; nghĩa “văn bản về tổ chức hoạt động” là nghĩa tiếng Việt. Đây là chỗ nên đọc như cách giải thường gặp, không phải nghĩa đối dịch một một.
Quy chế: khung vận hành của một hoạt động
Quy chế thường dùng cho văn bản bao quát cách một bộ máy hoặc một hoạt động vận hành: quy chế làm việc của cơ quan, quy chế chi tiêu nội bộ, quy chế thi, quy chế dân chủ ở cơ sở, quy chế hoạt động của câu lạc bộ. Nội dung quy chế thường có nhiều chương, điều: phạm vi, đối tượng, nguyên tắc, nhiệm vụ quyền hạn, mối quan hệ, trách nhiệm thi hành.
Dấu hiệu nhận ra một quy chế là nó trả lời nhiều câu hỏi cùng lúc về tổ chức: ai chịu trách nhiệm gì, ai phối hợp với ai, quyết định theo nguyên tắc nào. Nếu văn bản của bạn chỉ có một nội dung hẹp, như mức chi tiếp khách hay giờ ra vào cổng, gọi là quy chế sẽ quá rộng so với nội dung.
Trong danh mục tên loại văn bản hành chính theo quy định về công tác văn thư (Nghị định 30/2020/NĐ-CP), quy chế và quy định đều có mặt. Khi một cơ quan ban hành quy chế, thường quy chế được ban hành kèm theo một quyết định. Doanh nghiệp không bắt buộc theo đúng danh mục này cho văn bản nội bộ, nhưng nhiều nơi vẫn dùng làm khuôn để hệ thống văn bản có trật tự.
Quy chế khác nội quy. Nội quy là những điều mọi người phải giữ khi ở trong một nơi hoặc tham gia một hoạt động: nội quy phòng thí nghiệm, nội quy ký túc xá. Trong quan hệ lao động, “nội quy lao động” là khái niệm có quy định riêng trong pháp luật lao động. Nội quy nghiêng về kỷ luật, hành vi; quy chế nghiêng về tổ chức, vận hành.
Quy định: điều phải theo về một vấn đề
Phạm vi hẹp, nội dung cụ thể. Quy định về trang phục, quy định về bảo mật thông tin khách hàng, quy định về sử dụng xe công ty. Mỗi văn bản tập trung vào một vấn đề và nêu rõ được làm, phải làm, không được làm.
Vừa là danh từ, vừa là động từ. “Công ty quy định nhân viên đeo thẻ khi vào toà nhà” (động từ); “các quy định về an toàn” (danh từ chỉ những điều đã định); “Quy định về sử dụng xe công ty” (tên văn bản). Ba vai này làm từ quy định xuất hiện dày đặc, nên khi đặt tên văn bản, người soạn hay chọn nó theo quán tính.
Lỗi đặt tên do quán tính. Một văn bản mô tả từng bước tiếp nhận, kiểm tra, trình ký, trả hồ sơ mà đặt tên “Quy định tiếp nhận hồ sơ” là lệch: nội dung là quy trình. Ngược lại, văn bản nêu điều kiện, mức, đối tượng được hưởng chế độ công tác phí là quy định (hoặc nằm trong quy chế chi tiêu), không phải quy trình.
Quy định trong pháp luật. Trong văn bản pháp luật, “quy định” còn là động từ quen để dẫn: “theo quy định tại khoản 2 Điều 5”. Đây là cách dùng chung, không phải tên loại văn bản. Còn “quy phạm pháp luật” là thuật ngữ khác, chỉ quy tắc xử sự chung có hiệu lực bắt buộc do Nhà nước ban hành.
Quy định khác quy chuẩn. Quy chuẩn (thường là quy chuẩn kỹ thuật) đặt ra mức giới hạn kỹ thuật, yêu cầu quản lý bắt buộc về sản phẩm, công trình, môi trường. Chữ chuẩn ở đây là chữ 準 của tiêu chuẩn. Không viết “quy định kỹ thuật quốc gia” khi tên đúng là quy chuẩn kỹ thuật quốc gia.
Quy trình: các bước theo thứ tự
Quy trình mô tả trình tự thực hiện một công việc: quy trình tiếp nhận và trả kết quả hồ sơ, quy trình nhập kho, quy trình xử lý khiếu nại của khách hàng, quy trình vận hành máy. Hình dạng đặc trưng là các bước nối tiếp, mỗi bước có người làm, đầu vào, đầu ra, thời hạn, và thường kèm sơ đồ hoặc biểu mẫu.
Trong các hệ thống quản lý chất lượng, “quy trình” là tài liệu quen thuộc, có mã số, có phiên bản. Nhiều nơi tách thêm “hướng dẫn công việc” cho thao tác chi tiết ở một bước. Như vậy quy trình nằm ở tầng giữa: không bao quát tổ chức như quy chế, không đi vào thao tác tay như hướng dẫn.
Lỗi thường gặp là gọi quy trình cho văn bản không có bước. Một trang liệt kê “nhân viên không được hút thuốc trong xưởng, phải mặc đồ bảo hộ” là quy định hoặc nội quy, không phải quy trình. Lỗi ngược lại là nhét cả quy trình vào quy chế, làm quy chế dài vài chục trang và mỗi lần đổi một bước nhỏ phải sửa cả quy chế.
Cũng cần phân biệt quy trình với thủ tục. Thủ tục (thủ tục hành chính) nhìn từ phía người dân, doanh nghiệp: cần nộp gì, ở đâu, bao lâu có kết quả. Quy trình nhìn từ phía bên trong cơ quan: hồ sơ đi qua bộ phận nào, ai ký ở bước nào. Một thủ tục có thể ứng với một quy trình nội bộ.
Đặt tên đúng cho văn bản: ví dụ giả định
Giả sử một công ty khoảng 80 nhân viên đang rà lại hệ thống văn bản nội bộ. Bảng dưới đặt tên lại một số văn bản theo nội dung thật của chúng.
| Nội dung văn bản | Tên cũ | Tên nên dùng |
|---|---|---|
| Cơ cấu các phòng, quyền hạn trưởng phòng, cách họp giao ban, phối hợp giữa các phòng | Quy định làm việc | Quy chế làm việc |
| Mức chi tiếp khách, công tác phí, điều kiện thanh toán, người duyệt | Quy trình chi tiêu | Quy chế chi tiêu nội bộ |
| Không mang thiết bị lưu trữ cá nhân vào phòng máy chủ, phân quyền truy cập | Quy chế bảo mật phòng máy | Quy định về bảo mật phòng máy chủ |
| Các bước từ khi nhận đơn đặt hàng tới lúc giao, ai làm bước nào, thời hạn từng bước | Quy định giao hàng | Quy trình xử lý đơn hàng |
| Giờ làm, giờ nghỉ, trang phục, hành vi bị cấm, hình thức kỷ luật | Quy chế nhân viên | Nội quy lao động (theo pháp luật lao động) |
Dòng cuối là chỗ nên thận trọng: nội quy lao động có yêu cầu riêng về nội dung và thủ tục theo pháp luật lao động. Đổi tên văn bản là chuyện chữ nghĩa, còn điều kiện để nội quy có hiệu lực là chuyện pháp lý, cần tra văn bản hiện hành.
Khi hệ thống văn bản được đặt tên đúng, người mới vào công ty biết ngay cần đọc gì: muốn biết ai quyết thì mở quy chế, muốn biết được làm gì thì mở quy định, muốn biết làm thế nào thì mở quy trình.
Mẹo nhớ và câu hỏi soát
Câu nhớ gọn: quy chế là bộ máy, quy định là điều phải theo, quy trình là các bước. Trước khi đặt tên, hỏi văn bản của bạn:
- Có nói về nhiệm vụ, quyền hạn, quan hệ giữa nhiều bộ phận không? Có thì nghiêng về quy chế.
- Có tập trung vào một vấn đề với các điều được làm, không được làm không? Có thì là quy định.
- Có các bước nối nhau theo thứ tự thời gian, có người làm từng bước không? Có thì là quy trình.
- Có chủ yếu là kỷ luật, hành vi khi ở một nơi không? Có thì xét nội quy.
- Có đặt mức giới hạn kỹ thuật bắt buộc không? Có thì có thể là quy chuẩn, tiêu chuẩn, và cần theo hệ thống văn bản kỹ thuật riêng.
Trong thực tế, một văn bản có thể pha trộn: quy chế có vài điều mang tính quy định, quy định có kèm một quy trình ngắn ở phụ lục. Điều đó bình thường. Tên văn bản nên theo phần nội dung chính, còn phần phụ thì đưa vào phụ lục hoặc dẫn sang văn bản khác cho gọn.
Câu hỏi thường gặp
Quy chế và điều lệ khác nhau ra sao?
Điều lệ là văn bản gốc quy định tổ chức và hoạt động của một pháp nhân hay một tổ chức, như điều lệ công ty, điều lệ hội. Quy chế thường cụ thể hoá một mảng hoạt động bên dưới điều lệ, như quy chế tài chính, quy chế làm việc của ban điều hành.
Doanh nghiệp có bắt buộc theo tên loại văn bản của Nghị định 30 không?
Nghị định này áp dụng cho cơ quan, tổ chức nhà nước và một số đối tượng nhất định; doanh nghiệp có thể tham khảo để làm khuôn văn bản nội bộ. Phạm vi áp dụng cụ thể nên đối chiếu văn bản hiện hành, vì quy định về văn thư có thể được sửa đổi.
Một quy trình có cần được ban hành bằng quyết định không?
Ở cơ quan nhà nước và nhiều doanh nghiệp, quy trình thường được ban hành kèm theo một quyết định để xác định hiệu lực và người chịu trách nhiệm. Ở đơn vị nhỏ, quy trình có thể được phê duyệt trên chính tài liệu. Cách làm tuỳ quy chế nội bộ của từng nơi.
“Quy tắc” khác “quy định” thế nào?
Quy tắc nghiêng về chuẩn mực ứng xử hoặc nguyên tắc làm việc, như quy tắc ứng xử nơi công sở, quy tắc đạo đức nghề nghiệp. Quy định nghiêng về điều cụ thể phải theo trong một phạm vi. Hai từ gần nhau, nhiều văn bản đặt tên quy tắc ứng xử cho nội dung về hành vi, thái độ.
Có nên gộp quy chế và quy trình vào một văn bản cho gọn không?
Có thể với tổ chức rất nhỏ, nhưng về lâu dài nên tách. Quy chế ít thay đổi, còn quy trình đổi theo thực tế vận hành. Để chung thì mỗi lần sửa một bước phải ban hành lại cả quy chế, tốn công phê duyệt và dễ sót bản cũ.