SoDung.comSở Dụng
Từ dùng sai trong học thuật, giáo dục

Sách giáo khoa và giáo trình: khác nhau ở cấp học, cách biên soạn và cách gọi

Sách giáo khoa dùng ở phổ thông theo chương trình chung, giáo trình dùng ở đại học, nghề. Nghĩa chữ khoa 科, chữ trình 程, câu sai – câu đúng và các từ học liệu khác.

Stack of closed school textbooks and a thick university course volume on a wooden table beside a window in a family home in Quang Ngai, plain covers, shallow depth of field, soft morning light

Sách giáo khoa là sách dùng cho học sinh phổ thông, biên soạn theo chương trình giáo dục chung và phải được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt trước khi đưa vào nhà trường; giáo trình là tài liệu giảng dạy, học tập chính của một môn học hay học phần ở bậc đại học, cao đẳng và giáo dục nghề nghiệp, do cơ sở đào tạo tổ chức biên soạn hoặc lựa chọn. Vì vậy nói "sách giáo khoa Ngữ văn 8" nhưng "giáo trình Kinh tế vi mô".

Hai từ hay bị dùng thay nhau trong lời nói, trong quảng cáo sách và cả trong văn bản. Bài này tách nghĩa chữ Hán, giải thích vì sao ranh giới nằm ở cấp học và cách biên soạn, đặt câu sai – câu đúng, và sắp xếp lại các từ học liệu khác đứng quanh hai từ chính: sách giáo viên, sách bài tập, sách tham khảo, tài liệu học tập.

Nghĩa từng chữ

Cả hai từ đều có chữ giáo 教 (dạy) và khác nhau ở chữ còn lại:

TừChữ HánNghĩa chữ còn lạiNghĩa cả từ
Giáo khoa教科khoa 科: môn, loại, ngành (như khoa học, chuyên khoa, khoa thi)Các môn học được dạy; sách giáo khoa là sách cho các môn ấy
Giáo trình教程trình 程: khuôn phép, trình tự, chặng đường (như lộ trình, quy trình, chương trình)Trình tự nội dung dạy một môn, và tài liệu trình bày nội dung ấy
Chương trình章程chương 章: phần, đoạn; trình 程Khung nội dung, mục tiêu, yêu cầu cần đạt mà sách phải theo

Nhìn chữ khoa, bạn thấy sách giáo khoa gắn với hệ thống các môn học ở nhà trường phổ thông. Nhìn chữ trình, bạn thấy giáo trình gắn với một lộ trình nội dung của một môn cụ thể, thường được thiết kế theo học phần ở bậc cao.

Lưu ý: "chương trình" và "sách giáo khoa" là hai thứ khác nhau. Chương trình là văn bản quy định mục tiêu, nội dung, yêu cầu cần đạt; sách giáo khoa là một cách thể hiện chương trình. Với chương trình giáo dục phổ thông 2018, cùng một chương trình có thể có nhiều bộ sách giáo khoa khác nhau.

Ranh giới nằm ở đâu

Ranh giới thứ nhất là cấp học. Sách giáo khoa dùng ở giáo dục phổ thông (tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông). Giáo trình dùng ở đại học, cao đẳng, trung cấp và các chương trình đào tạo nghề. Mẫu giáo không có sách giáo khoa theo nghĩa này; trẻ dùng học liệu, đồ chơi, tài liệu làm quen.

Ranh giới thứ hai là cách biên soạn và phê duyệt. Sách giáo khoa phải tuân theo chương trình giáo dục phổ thông và qua quy trình thẩm định, phê duyệt của cơ quan quản lý giáo dục trước khi được sử dụng. Giáo trình đại học do giảng viên hoặc nhóm giảng viên biên soạn, qua hội đồng của cơ sở đào tạo thẩm định, hoặc cơ sở lựa chọn giáo trình có sẵn, kể cả giáo trình nước ngoài. Chi tiết quy trình được quy định trong các văn bản chuyên ngành và đã thay đổi theo thời gian; khi cần dùng cho văn bản pháp lý, bạn tra văn bản hiện hành.

Ranh giới thứ ba là tính thống nhất. Ở phổ thông, cả lớp dùng chung một bộ sách giáo khoa do nhà trường lựa chọn trong danh mục được phê duyệt. Ở đại học, một học phần có thể dùng một giáo trình chính kèm nhiều tài liệu tham khảo, và giảng viên có quyền lựa chọn rộng hơn.

Cả ba ranh giới đều chỉ ra một điều: sách giáo khoa là công cụ của một hệ thống chương trình chung cho cả nước, còn giáo trình là công cụ của từng học phần trong từng cơ sở đào tạo.

Câu sai – câu đúng

Sai: "Giáo trình Toán lớp 5 có nhiều bài tập thực tế." Sách cho học sinh tiểu học theo chương trình phổ thông là sách giáo khoa. Viết: "Sách giáo khoa Toán 5 có nhiều bài tập gắn với đời sống."

Sai: "Sinh viên phải mua sách giáo khoa Triết học trước buổi học đầu tiên." Ở đại học, tài liệu chính của học phần là giáo trình. Viết: "Sinh viên cần có giáo trình Triết học trước buổi học đầu."

Đúng: "Ngoài sách giáo khoa, giáo viên có thể dùng thêm học liệu khác phù hợp với yêu cầu cần đạt của chương trình." Câu phân biệt đúng giữa sách giáo khoa và các học liệu khác, đồng thời nêu chương trình là chuẩn để chọn học liệu.

Sai: "Trung tâm ngoại ngữ phát sách giáo khoa IELTS cho học viên." Sách luyện thi ở trung tâm không phải sách giáo khoa theo nghĩa của hệ thống phổ thông. Có thể gọi "giáo trình luyện thi" hoặc "tài liệu khoá học". "Giáo trình" ở đây dùng theo nghĩa rộng là tài liệu chính của một khoá, cách dùng đã quen.

Đúng: "Nhóm tác giả đang biên soạn giáo trình cho học phần mới, dự kiến đưa ra hội đồng khoa thẩm định trong học kỳ tới." Quy trình biên soạn – thẩm định ở cấp khoa, trường là đặc điểm của giáo trình đại học.

Các loại học liệu đứng quanh hai từ chính

Ngoài sách giáo khoa và giáo trình, trường học còn dùng nhiều loại tài liệu khác, mỗi loại một vai:

  • Sách giáo viên: sách hướng dẫn dạy học đi kèm sách giáo khoa, gợi ý cách tổ chức hoạt động, đáp án tham khảo. Dành cho giáo viên, không phải cho học sinh.
  • Sách bài tập: hệ thống bài tập bám theo sách giáo khoa hoặc giáo trình để học sinh, sinh viên luyện thêm.
  • Sách tham khảo: sách đọc thêm, mở rộng hoặc nâng cao, không thay thế sách giáo khoa hay giáo trình. Gắn nhãn "sách giáo khoa" cho sách tham khảo là cách gọi gây hiểu lầm.
  • Tài liệu học tập: cách gọi rộng, bao gồm giáo trình, bài giảng, bài đọc, tài liệu số. Hay xuất hiện trong đề cương học phần đại học.
  • Bài giảng: tài liệu do giảng viên soạn cho học phần, có thể chưa đủ điều kiện hoặc chưa qua quy trình để thành giáo trình. Một số trường phân biệt rõ hai loại này.
  • Học liệu: từ chung chỉ mọi thứ dùng cho việc học, gồm cả học liệu số, học liệu mở. Hay dùng trong văn bản chính sách giáo dục.

Biết được vai của từng loại, bạn sẽ không gọi sách tham khảo là sách giáo khoa hay gọi bài giảng của một thầy là giáo trình chính thức của trường. Hai sự nhầm lẫn này nghe nhỏ nhưng có thể dẫn tới hiểu sai về tính chính thức của tài liệu.

Về cách gọi "giáo trình" theo nghĩa rộng

Ngoài nghĩa tài liệu chính của học phần ở bậc cao, "giáo trình" còn được dùng rộng cho tài liệu chính của một khoá học bất kỳ: giáo trình tiếng Anh giao tiếp, giáo trình tin học văn phòng, giáo trình võ thuật. Cách dùng này rất phổ biến ở trung tâm ngoại ngữ, kỹ năng, câu lạc bộ, và được chấp nhận rộng rãi vì nó bám vào nghĩa gốc của chữ trình: một trình tự nội dung để dạy.

Điều nên tránh là dùng "sách giáo khoa" theo nghĩa rộng tương tự. "Sách giáo khoa luyện thi", "sách giáo khoa lập trình" dễ tạo cảm giác tài liệu có tính chính thức của hệ thống giáo dục phổ thông, trong khi thực tế không phải. Với sách bán ngoài thị trường, cách gọi rõ ràng là "sách tham khảo", "sách luyện thi", "sách tự học".

Một cách dùng ẩn dụ đáng nhắc: người ta nói "một ví dụ kinh điển như sách giáo khoa" hay "chuẩn sách giáo khoa" để chỉ điều gì đó mẫu mực, đúng chuẩn. Ở đây cụm từ mang nghĩa so sánh và không liên quan đến cấp học; dùng "chuẩn giáo trình" thay vào sẽ nghe lạ.

Cách chọn từ khi viết thông báo, giới thiệu sách

Một vài câu hỏi giúp bạn chọn đúng:

  1. Tài liệu dùng cho cấp học nào? Phổ thông theo chương trình chung thì nghĩ đến sách giáo khoa; đại học, cao đẳng, nghề thì nghĩ đến giáo trình.
  2. Tài liệu có phải là tài liệu chính thức của môn, học phần không? Không phải thì gọi là sách tham khảo, tài liệu đọc thêm hoặc bài giảng.
  3. Tài liệu dành cho ai? Cho người dạy thì là sách giáo viên hoặc tài liệu hướng dẫn giảng dạy.
  4. Có cần ghi rõ bộ sách, nhà xuất bản không? Với sách giáo khoa phổ thông hiện nay, ghi rõ tên bộ sách giúp phụ huynh mua đúng, vì một môn có thể có nhiều bộ.
  5. Kiểm tra lại cách gọi trong danh mục tài liệu chính thức của trường để thống nhất.

Bước bốn thường bị bỏ qua trong thông báo đầu năm, và đây cũng là nguồn của nhiều cuộc gọi hỏi lại từ phụ huynh. Một dòng ghi rõ tên bộ sách tiết kiệm thời gian cho cả trường lẫn gia đình.

Chữ khoa 科 và những chữ khoa khác dễ lẫn

Khoa 科 trong giáo khoa là môn, loại. Cùng chữ này có khoa học (môn học có hệ thống), chuyên khoa (ngành hẹp trong y học), khoa trong "khoa Ngữ văn" của trường đại học (một đơn vị đào tạo theo ngành), và khoa cử (thi cử theo các môn, các khoa). Tất cả đều xoay quanh ý chia theo loại, theo môn.

Khoa trong khoa trương là một chữ khác. Khoa trương nghĩa là phô trương, nói quá; chữ khoa ở đây là 誇 (khoe, nói khoác), không liên quan đến môn học. Hai chữ đồng âm nhưng khác nghĩa hoàn toàn.

Giáo khoa thư là tên gọi cũ. Trước khi "sách giáo khoa" thành cách gọi phổ biến, người ta dùng "giáo khoa thư", như trong tên bộ sách Quốc văn giáo khoa thư dùng ở trường tiểu học thời Pháp thuộc. Chữ thư 書 là sách, nên "giáo khoa thư" và "sách giáo khoa" cùng một nghĩa, chỉ khác trật tự: kiểu Hán (thư đứng sau) và kiểu Việt (sách đứng trước).

Sai: "sách giáo khoá" hoặc "sách giáo khao". Hai cách viết này là lỗi chính tả do gõ nhanh hoặc nhầm thanh. Nhớ rằng chữ khoa ở đây cùng chữ với khoa học, không dấu, là đủ để viết đúng.

Giáo khoa đứng một mình ít dùng. Ngày nay "giáo khoa" hầu như chỉ xuất hiện trong "sách giáo khoa" và một số cụm như "kiến thức giáo khoa" (kiến thức theo sách giáo khoa, đôi khi mang ý hơi chê là khô cứng). Khi đứng một mình, nó nghe cổ và khó hiểu với người đọc trẻ.

Câu hỏi thường gặp

Giáo trình có phải được Bộ phê duyệt như sách giáo khoa không?

Thông thường giáo trình đại học do cơ sở đào tạo tổ chức biên soạn, thẩm định và phê duyệt theo quy định chung của cơ quan quản lý, không qua quy trình phê duyệt như sách giáo khoa phổ thông. Quy định cụ thể đã thay đổi theo thời gian, nên bạn tra văn bản hiện hành khi cần chính xác.

Sách của trung tâm ngoại ngữ gọi là gì cho đúng?

Gọi là giáo trình, tài liệu khoá học hoặc sách luyện thi đều được. "Giáo trình" theo nghĩa rộng là tài liệu chính của một khoá học đã quen trong lĩnh vực này. Tránh gọi là sách giáo khoa vì dễ gây hiểu nhầm về tính chính thức.

Một môn học phổ thông có thể có nhiều bộ sách giáo khoa không?

Có. Theo chương trình giáo dục phổ thông 2018, một chương trình có thể được thể hiện bằng nhiều bộ sách giáo khoa khác nhau, và nhà trường lựa chọn bộ sách trong danh mục được phê duyệt theo quy định. Vì vậy khi mua sách, phụ huynh cần biết đúng tên bộ sách trường dùng.

Bài giảng và giáo trình khác nhau ở đâu?

Bài giảng thường là tài liệu giảng viên tự soạn cho học phần, có thể ngắn gọn và chưa qua quy trình thẩm định đầy đủ. Giáo trình là tài liệu đã được biên soạn hoàn chỉnh và được cơ sở đào tạo thẩm định, phê duyệt hoặc lựa chọn làm tài liệu chính. Một số trường dùng bài giảng làm bước đầu trước khi phát triển thành giáo trình.

"Chuẩn sách giáo khoa" nghĩa là gì?

Đây là cách nói so sánh, chỉ một ví dụ, một cách làm mẫu mực, đúng như được trình bày trong sách dạy học. Cụm này không liên quan đến cấp học hay quy trình phê duyệt. Trong văn trang trọng, có thể thay bằng "mẫu mực", "điển hình".

Sách giáo khoa có được thay đổi giữa năm học không?

Việc lựa chọn và thay đổi sách giáo khoa được thực hiện theo quy định của cơ quan quản lý giáo dục và quyết định của nhà trường, thường áp dụng từ đầu năm học. Phụ huynh nên theo thông báo chính thức của trường thay vì tin đồn trên mạng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138