SoDung.comSở Dụng
Từ dùng sai trong học thuật, giáo dục

Thực tiễn hay thực tế: chọn đúng từ trong đề cương, báo cáo và bài nghị luận

Thực tế là cái có thật đang tồn tại, thực tiễn là hoạt động con người làm trong đời sống. Nghĩa chữ tiễn 踐, chữ tế 際, câu sai – câu đúng và những cụm cố định.

Group of Vietnamese vocational students in work shirts assembling a small solar panel frame in a workshop in Binh Duong area of Ho Chi Minh City, hands in focus, faces out of frame

Thực tế là cái có thật, đang tồn tại bên ngoài suy nghĩ của con người; thực tiễn là toàn bộ hoạt động con người làm trong đời sống — lao động, sản xuất, giảng dạy, thực hành nghề. Vì vậy "đi thực tế" (đến tận nơi xem cái có thật) nhưng "ý nghĩa thực tiễn của đề tài" (đề tài giúp gì cho hoạt động của con người). Hai từ chung chữ thực và tách nhau ở chữ sau.

Đây là cặp từ xuất hiện dày đặc trong đề cương, báo cáo tổng kết và bài nghị luận, và cũng là cặp hay được dùng lẫn. Ở nhiều câu, cả hai đều chấp nhận được; ở một số câu, chọn sai làm lệch ý. Bài dưới tách nghĩa từng chữ, chỉ ra những chỗ có thể dùng cả hai và những chỗ chỉ một từ đúng.

Chữ tiễn 踐 và chữ tế 際

Chữ đầu thực 實 là thật, có thật, như trong sự thực, trung thực. Chữ thứ hai quyết định hướng nghĩa:

TừChữ HánNghĩa chữ thứ haiNghĩa cả từCâu hỏi để nhận ra
Thực tiễn實踐tiễn 踐: giẫm lên, bước đi, làm theo (như trong cụm thực hành)Hoạt động có mục đích của con người tác động vào đời sốngCon người đang làm gì?
Thực tế實際tế 際: chỗ giáp ranh, chỗ tiếp xúc; cũng chỉ thời điểm (như quốc tế, giao tế)Cái có thật, tình hình có thậtĐiều gì đang có thật?

Chữ tiễn 踐 có bộ túc (chân), gợi hình ảnh đặt chân đi, tức là bắt tay vào làm. Nhớ hình ảnh đôi chân, bạn sẽ thấy vì sao thực tiễn luôn gắn với hành động của con người.

Chữ tế 際 khó hình dung hơn. Nghĩa gốc là chỗ hai bên gặp nhau, tiếp xúc nhau; "thực tế" vì vậy được hiểu là chỗ tiếp xúc với cái có thật. Trong tiếng Việt hiện đại, thực tế còn dùng như tính từ (thực tế hơn, rất thực tế) với nghĩa sát với điều có thật, không viển vông — một cách dùng mà thực tiễn hầu như không có.

Từ điển nói gì và vì sao nhiều câu dùng được cả hai

Các từ điển tiếng Việt phổ biến giải nghĩa thực tiễn theo hướng: những hoạt động của con người, trước hết là lao động sản xuất, nhằm tạo ra những điều kiện cần thiết cho sự tồn tại của xã hội (nói tổng quát). Trong triết học, thực tiễn là khái niệm có nội hàm chặt chẽ hơn, được định nghĩa trong giáo trình như hoạt động vật chất có mục đích, mang tính lịch sử – xã hội. Thực tế được giải nghĩa theo hướng: tổng thể nói chung những gì đang tồn tại, đang diễn ra trong tự nhiên và xã hội, về mặt có quan hệ đến đời sống con người; đồng thời là tính từ chỉ thái độ coi trọng cái có thật.

Hai nghĩa này gần nhau vì hoạt động của con người cũng là một phần của cái đang tồn tại. Nên những câu như "xuất phát từ thực tế giảng dạy" và "xuất phát từ thực tiễn giảng dạy" đều được chấp nhận rộng rãi, chỉ khác sắc thái: câu thứ nhất nhấn vào tình hình có thật ở lớp học, câu thứ hai nhấn vào hoạt động dạy học của giáo viên.

Điều này có nghĩa là bạn không cần lo lắng với mọi câu. Chỗ cần cẩn thận là những cụm đã cố định theo một từ, và những câu mà chọn sai từ thì nghĩa đổi rõ rệt. Hai phần tiếp theo đi vào đúng những chỗ đó.

Câu sai – câu đúng ở những chỗ chỉ một từ đúng

Sai: "Sinh viên năm hai đi thực tiễn ở làng nghề gốm trong một tuần." Đến tận nơi để xem, nghe, tìm hiểu là đi thực tế. Cụm "đi thực tế" đã cố định trong giáo dục và báo chí. Nếu sinh viên thật sự làm việc ở đó, dùng "thực tập" hoặc "thực hành".

Sai: "Ý nghĩa thực tế của đề tài là giúp giáo viên có thêm biện pháp dạy đọc hiểu." Trong đề cương, mục quen là ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn, cặp đôi này đối nhau: một bên đóng góp vào hiểu biết, một bên đóng góp vào hoạt động. Viết "ý nghĩa thực tế" không sai nghĩa nhưng lệch khỏi cặp thuật ngữ quen của mẫu đề cương.

Sai: "Kế hoạch này thiếu thực tiễn, cần tính lại kinh phí." Ý câu là kế hoạch không sát với tình hình có thật, nên dùng tính từ thực tế: "Kế hoạch này thiếu thực tế." Thực tiễn hầu như không làm tính từ theo nghĩa này.

Đúng: "Lý luận phải gắn với thực tiễn." Cặp lý luận – thực tiễn là cặp phạm trù quen thuộc trong triết học và giáo dục. Đổi thành "lý luận phải gắn với thực tế" người đọc vẫn hiểu, nhưng mất sự cân đối của cặp thuật ngữ.

Đúng: "Trên thực tế, số học sinh đăng ký thấp hơn dự kiến." Cụm "trên thực tế" nghĩa là trong tình hình có thật, đối lập với dự kiến hay lý thuyết. Không nói "trên thực tiễn".

Những cụm cố định nên thuộc

Phần lớn lỗi biến mất khi bạn nhớ được cụm đi với từ nào:

  • Đi với thực tiễn: ý nghĩa thực tiễn, lý luận và thực tiễn, tổng kết thực tiễn, hoạt động thực tiễn, kiểm nghiệm qua thực tiễn, thực tiễn là tiêu chuẩn của chân lý, đúc rút từ thực tiễn.
  • Đi với thực tế: đi thực tế, trên thực tế, thực tế cho thấy, sát thực tế, thiếu thực tế, người thực tế, tình hình thực tế, số liệu thực tế, chi phí thực tế.
  • Dùng được cả hai, khác sắc thái: xuất phát từ thực tế / thực tiễn, gắn với thực tế / thực tiễn địa phương, kinh nghiệm thực tế / thực tiễn.
  • Thực tế ảo: thuật ngữ công nghệ (virtual reality), dùng chữ thực tế vì nói về cái hiện hữu được mô phỏng; không có "thực tiễn ảo".
  • Bài tập thực tế và bài tập gắn với thực tiễn: trong giáo dục phổ thông, "bài toán thực tế" là cách gọi quen cho bài toán có bối cảnh đời sống; tài liệu chương trình thường dùng cụm "vận dụng vào thực tiễn".

Mẹo nhỏ: nếu cụm có chữ "đi", "trên", "sát", "thiếu", gần như chắc chắn là thực tế. Nếu cụm có chữ "lý luận", "tổng kết", "ý nghĩa", "hoạt động", gần như chắc chắn là thực tiễn.

Trong bài nghị luận và bài thi triết học

Học sinh trung học hay viết những câu như "thực tiễn cuộc sống cho thấy" và "thực tế cuộc sống cho thấy". Cả hai đều được chấp nhận trong văn nghị luận phổ thông; cái thứ hai tự nhiên hơn khi bạn sắp đưa ra một ví dụ cụ thể có thật, cái thứ nhất hợp khi bạn sắp nói về hoạt động của con người. Giáo viên chấm thường không trừ điểm ở đây, nhưng sẽ chú ý nếu bạn viết "thực tiễn" cho một sự kiện đơn lẻ như "thực tiễn trận lũ năm ngoái".

Trong bài thi triết học ở đại học, thực tiễn là phạm trù có định nghĩa và các hình thức cơ bản riêng theo giáo trình. Ở bối cảnh này, bạn phải dùng đúng "thực tiễn" khi nói về phạm trù đó và không thay bằng "thực tế". Viết "thực tế là tiêu chuẩn của chân lý" là sai thuật ngữ, dù ý gần.

Ngược lại, khi phân tích một ví dụ minh hoạ trong bài thi, bạn sẽ cần "thực tế" để nói về tình hình có thật: "trên thực tế, nhiều hợp tác xã đã…". Một bài làm tốt thường dùng cả hai từ, mỗi từ một vai: thực tiễn cho tầng khái niệm, thực tế cho tầng dữ kiện.

Chi tiết nội dung phạm trù thực tiễn trong triết học thuộc phạm vi giáo trình môn học; bài này chỉ bàn cách dùng chữ.

Soát nhanh trong năm phút

Áp dụng cho đề cương, báo cáo hoặc bài luận:

  1. Tìm tất cả chỗ có "thực tiễn" và "thực tế".
  2. Với mỗi chỗ, thử thay bằng "hoạt động của con người". Nếu câu vẫn ổn, thực tiễn là lựa chọn tốt.
  3. Thử thay bằng "điều có thật" hoặc "tình hình có thật". Nếu câu vẫn ổn, thực tế là lựa chọn tốt.
  4. Nếu từ đang đóng vai tính từ (rất thực tế, thiếu thực tế), giữ thực tế.
  5. Kiểm tra các mục cố định của mẫu đề cương: ý nghĩa thực tiễn, cơ sở lý luận và thực tiễn; giữ đúng theo mẫu của trường.

Nếu cả hai phép thay đều được, bạn đang ở vùng dùng được cả hai. Khi đó chọn theo sắc thái muốn nhấn và giữ nhất quán trong cùng một văn bản.

Một lưu ý cuối: đừng cố đổi hết sang một từ cho đồng bộ. Một báo cáo tốt thường cần cả hai, mỗi từ đứng đúng chỗ của nó.

Thêm một từ hay đứng cạnh: thực trạng

Thực trạng 實狀 là tình trạng có thật ở một thời điểm. Chữ trạng 狀 là hình dạng, tình hình, như trong tình trạng, hiện trạng. Trong đề cương và báo cáo, "thực trạng" thường làm tên chương: "Thực trạng dạy học đọc hiểu ở trường trung học cơ sở".

Thực trạng hẹp hơn thực tế. Thực tế nói chung về cái có thật; thực trạng nói về tình hình của một đối tượng cụ thể, thường được mô tả bằng số liệu khảo sát. Vì vậy viết "khảo sát thực trạng" tự nhiên hơn "khảo sát thực tế" khi bạn có bảng hỏi và số liệu.

Thực trạng khác thực tiễn. Một chương "thực trạng" mô tả tình hình; một mục "cơ sở thực tiễn" lý giải đề tài xuất phát từ hoạt động nào của con người. Nhiều đề cương có cả "cơ sở lý luận", "cơ sở thực tiễn" và một chương "thực trạng", mỗi phần một vai.

Sai: "Chương hai trình bày thực tiễn việc sử dụng điện thoại của học sinh, với số liệu từ 400 phiếu hỏi." Có số liệu khảo sát, mô tả tình hình ở một thời điểm thì là thực trạng: "Chương hai trình bày thực trạng sử dụng điện thoại của học sinh."

Hiện thực là từ của văn chương và triết học. Hiện thực 現實 cũng chỉ cái có thật, nhưng hay đi với văn học (chủ nghĩa hiện thực, phản ánh hiện thực) và triết học. Trong báo cáo công việc, ít khi cần đến từ này.

Câu hỏi thường gặp

"Đi thực tế" hay "đi thực tiễn" mới đúng?

Viết "đi thực tế". Cụm này chỉ việc đến tận nơi để quan sát, tìm hiểu tình hình có thật, đã cố định trong giáo dục và báo chí. "Đi thực tiễn" không phải cách nói quen và nghe gượng với phần lớn người đọc.

Ý nghĩa thực tiễn của đề tài nên viết những gì?

Mục này nêu đề tài giúp được gì cho hoạt động thật: giáo viên dạy tốt hơn ở điểm nào, nhà quản lý ra quyết định dựa trên kết quả nào, người học được lợi gì. Tránh viết chung chung kiểu "góp phần nâng cao chất lượng"; càng nêu rõ người được dùng kết quả và dùng vào việc gì càng tốt.

Thực tế có dùng làm tính từ được không?

Được, và đây là chỗ khác lớn giữa hai từ. "Một người rất thực tế", "kế hoạch này thực tế hơn" đều tự nhiên. Thực tiễn hầu như không dùng làm tính từ theo nghĩa ấy; viết "kế hoạch thiếu thực tiễn" nghe gượng.

Trong văn bản hành chính, viết "tổng kết thực tiễn" hay "tổng kết thực tế"?

Cụm quen là "tổng kết thực tiễn", chỉ việc nhìn lại hoạt động đã làm để rút kinh nghiệm. "Tổng kết tình hình thực tế" cũng gặp, nhưng nhấn vào số liệu và hiện trạng hơn là bài học rút ra.

Bài toán thực tế và bài toán thực tiễn có khác nhau không?

Trong dạy học toán phổ thông, "bài toán thực tế" là cách gọi quen cho bài toán có bối cảnh đời sống như tính tiền điện, tính diện tích sân. Tài liệu chương trình thường nói "vận dụng kiến thức vào thực tiễn". Hai cách gọi cùng hướng tới mục tiêu gắn toán học với đời sống.

Có cách nhớ chữ tiễn không?

Chữ tiễn 踐 có bộ chân, gợi việc đặt chân bước đi, tức là bắt tay vào làm. Nhớ hình ảnh đôi chân bước vào việc, bạn sẽ nhớ thực tiễn là hoạt động của con người, còn thực tế là cái có thật quanh ta.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138