SoDung.comSở Dụng
Từ dùng sai trong học thuật, giáo dục

Giả thuyết hay giả thiết: nghĩa chữ Hán, cách dùng trong nghiên cứu và trong bài toán

Giả thuyết là điều đưa ra để kiểm chứng, giả thiết là điều cho trước để suy luận. Nghĩa từng chữ Hán, câu sai – câu đúng và mẹo nhớ cho người viết đề cương.

Vietnamese graduate student at a wooden desk in a quiet university library in Hue, writing in a notebook beside a closed laptop, seen over the shoulder, warm afternoon light

Giả thuyết là điều người nghiên cứu nêu ra để giải thích một hiện tượng và còn phải kiểm chứng; giả thiết là điều được cho trước, được đặt làm điểm xuất phát để suy ra kết luận. Trong đề cương luận văn, bạn viết "giả thuyết nghiên cứu"; trong một bài hình học, bạn viết "theo giả thiết, tam giác ABC cân tại A". Hai từ chỉ khác một chữ Hán ở vế sau nhưng đứng ở hai đầu ngược nhau của quá trình suy nghĩ: một bên là chỗ cần chứng minh, một bên là chỗ được phép dựa vào.

Lẫn hai từ này hiếm khi làm người đọc hiểu sai hoàn toàn, nhưng hội đồng chấm, người phản biện và giáo viên toán thì nhận ra ngay. Bài dưới đây tách nghĩa từng chữ, đối chiếu cách các từ điển phổ biến giải nghĩa, đặt câu sai – câu đúng trong ba bối cảnh hay gặp (đề cương nghiên cứu, bài toán, văn nói thường ngày) và chỉ một mẹo nhớ đủ dùng cả đời.

Tách nghĩa từng chữ Hán

Cả hai từ đều mở đầu bằng chữ giả 假, nghĩa là tạm, mượn, không phải cái thật hay cái đã xác lập. Khác biệt nằm hoàn toàn ở chữ thứ hai.

TừChữ HánNghĩa chữ thứ haiNghĩa cả từ
Giả thuyết假說thuyết 說: lời nói, lời giải thích, học thuyếtLời giải thích tạm đưa ra, chưa được chứng minh
Giả thiết假設thiết 設: đặt ra, bày ra, sắp đặtĐiều tạm đặt ra làm căn cứ, coi như đúng để suy luận
Giả định假定định 定: quyết định, đặt cố địnhCoi như một điều là đúng để tính tiếp, gần với giả thiết

Nhìn vào chữ thứ hai là thấy hướng đi của mỗi từ. Thuyết là một lời giải thích, mà lời giải thích thì có thể sai, nên giả thuyết luôn đi kèm câu hỏi "có đúng không". Thiết là hành động đặt ra, như trong thiết lập, thiết kế; điều đã đặt ra làm nền thì người suy luận không tranh cãi nữa mà dùng nó để đi tiếp.

Một chi tiết thú vị: trong tiếng Trung hiện đại, chữ 假設 được dùng rộng, kể cả cho nghĩa "giả thuyết nghiên cứu". Tiếng Việt thì đã tách hai từ thành hai việc khác nhau, và cách tách đó được các từ điển tiếng Việt phổ biến ghi nhận. Vì vậy khi dịch tài liệu tiếng Trung, bạn không nên chuyển âm máy móc mà phải xem ngữ cảnh là đang kiểm chứng hay đang cho trước.

Từ điển tiếng Việt giải nghĩa thế nào

Các từ điển tiếng Việt phổ biến, trong đó có Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên, giải nghĩa giả thuyết theo hướng: điều nêu ra trong khoa học để giải thích một hiện tượng nào đó, tạm được chấp nhận nhưng chưa được kiểm nghiệm, chứng minh. Từ này gắn với quá trình đi tìm: nhà nghiên cứu quan sát, đặt giả thuyết, thu dữ liệu, rồi giả thuyết được ủng hộ hoặc bị bác bỏ.

Giả thiết được giải nghĩa theo hai hướng gần nhau. Nghĩa chuyên môn là điều cho trước trong một định lý hay một bài toán, làm căn cứ để suy ra kết luận. Nghĩa rộng hơn là điều nêu ra trong lập luận và tạm coi là đúng để tính tiếp, gần với giả định, chẳng hạn "giả thiết rằng giá nguyên liệu không đổi trong năm". Cả hai nghĩa đều có chung một điểm: người nói không định kiểm chứng điều đó trong lập luận đang làm.

Như vậy ranh giới không nằm ở chỗ một từ dành cho khoa học tự nhiên còn từ kia dành cho toán học. Ranh giới nằm ở thái độ đối với mệnh đề. Nếu mệnh đề là cái bạn định kiểm tra thì đó là giả thuyết. Nếu mệnh đề là cái bạn đặt làm nền, coi như đúng để làm phần việc phía sau, thì đó là giả thiết. Một nghiên cứu kinh tế lượng có thể vừa có giả thuyết (thu nhập ảnh hưởng đến chi tiêu giáo dục) vừa có giả thiết (sai số phân phối chuẩn) — hai thứ khác hẳn nhau về vai trò.

Trong một số tài liệu cũ hoặc tài liệu dịch, bạn vẫn gặp "giả thiết" dùng cho nghĩa của giả thuyết. Đó là dấu vết của giai đoạn thuật ngữ chưa ổn định, không phải lý do để viết theo trong đề cương hôm nay.

Câu sai – câu đúng trong đề cương nghiên cứu

Sai: "Giả thiết nghiên cứu H1: học sinh dùng điện thoại trên hai giờ mỗi ngày có điểm đọc hiểu thấp hơn." Đây là điều người viết định thu dữ liệu để kiểm tra, nên phải là giả thuyết nghiên cứu H1. Nhiều trường và nhiều hướng dẫn phương pháp nghiên cứu dùng thống nhất cụm "giả thuyết nghiên cứu", ký hiệu H1, H2…

Sai: "Kết quả cho thấy giả thiết H0 bị bác bỏ." Trong thống kê, H0 là giả thuyết không (null hypothesis). Viết đúng: "Giả thuyết H0 bị bác bỏ ở mức ý nghĩa 5%." Một số giáo trình thống kê cũ dùng "giả thiết H0"; nếu khoa của bạn quy định theo giáo trình đó thì làm theo khoa, còn khi không có quy định riêng, "giả thuyết" là lựa chọn ít bị bắt lỗi hơn.

Đúng: "Mô hình hồi quy dựa trên giả thiết các quan sát độc lập với nhau." Ở đây tính độc lập là điều kiện đặt ra để mô hình chạy được, không phải điều đề tài muốn chứng minh. Dùng giả thiết hoặc giả định đều ổn; nhiều tài liệu thống kê tiếng Việt ưa "giả định" cho nghĩa này.

Đúng: "Giả thuyết của đề tài được ủng hộ một phần: tác động có ở nhóm nữ nhưng không rõ ở nhóm nam." Câu này còn tránh được một lỗi khác: viết "giả thuyết đã được chứng minh". Dữ liệu thống kê chỉ ủng hộ hoặc không ủng hộ giả thuyết; "chứng minh" là chữ của toán học, đặt vào nghiên cứu thực nghiệm thì nói quá điều dữ liệu cho phép.

Sai: "Nhóm đưa ra giả thiết vì sao doanh số giảm vào mùa mưa." Một lời giải thích còn chờ kiểm chứng là giả thuyết. Viết đúng: "Nhóm đưa ra ba giả thuyết về nguyên nhân doanh số giảm vào mùa mưa, rồi lần lượt đối chiếu với dữ liệu bán hàng."

Trong bài toán và trong sách giáo khoa

Ở môn toán phổ thông, học sinh làm quen với "giả thiết" và "kết luận" từ khi học chứng minh hình học: tóm tắt đề bằng hai dòng GT (giả thiết) và KL (kết luận). Đây là cách dùng gần như không ai tranh cãi. Giả thiết là những gì đề bài cho: tam giác cân, hai đường thẳng song song, x lớn hơn 0. Người giải được quyền dùng chúng ngay, không phải chứng minh lại.

Lỗi hay gặp ở bậc này lại theo chiều ngược: học sinh viết "theo giả thuyết, AB bằng AC". Chữ "thuyết" chen vào vì phát âm hai từ khá gần, nhất là ở những vùng không phân biệt rõ vần "uyêt" và "iêt" khi nói nhanh. Giáo viên toán thường sửa lỗi này bằng một câu: đề bài không giả thuyết gì cả, đề bài cho.

Toán học cũng có chỗ dùng "giả thuyết" hoàn toàn đúng: những mệnh đề được nhiều người tin là đúng nhưng chưa ai chứng minh, như giả thuyết Riemann hay giả thuyết Goldbach. Ở đây tên gọi phản ánh đúng tình trạng: mệnh đề đang chờ chứng minh. Khi một giả thuyết toán học được chứng minh, người ta gọi nó là định lý, như trường hợp định lý Fermat lớn sau chứng minh của Andrew Wiles công bố giữa thập niên 1990.

So sánh này cho bạn một phép thử gọn: nếu thay được bằng "điều cho trước" mà câu vẫn trôi, hãy dùng giả thiết; nếu thay được bằng "lời giải thích còn chờ kiểm chứng" hoặc "điều chưa chứng minh", hãy dùng giả thuyết.

Trong văn nói và văn báo: khi nào nói "giả thuyết", khi nào nói "giả sử"

Ngoài học thuật, hai từ này xuất hiện trong lời bàn chuyện hằng ngày, và ở đây có thêm một đối thủ: giả sử. Một số tình huống điển hình:

  • Bàn nguyên nhân một sự việc chưa rõ: "Có hai giả thuyết về chuyện cây cầu bị lún: nền đất yếu hoặc thi công sai." Đây là lời giải thích còn chờ kiểm, dùng giả thuyết.
  • Đặt một tình huống tưởng tượng để bàn tiếp: "Giả sử ngày mai mưa, lớp sẽ học trong hội trường." Không cần "giả thiết" hay "giả thuyết", vì đây chỉ là điều kiện tưởng tượng; giả sử là từ tự nhiên nhất.
  • Nêu điều kiện làm nền cho một phép tính kế hoạch: "Với giả thiết sĩ số giữ nguyên, trường cần thêm hai phòng học." Dùng giả thiết hoặc giả định; nếu muốn văn mềm hơn, viết "nếu sĩ số giữ nguyên".
  • Câu hỏi kiểu "giả thuyết là anh trúng xổ số thì sao?" là cách nói pha trộn hay gặp. Văn nói thì người nghe vẫn hiểu, nhưng đưa vào bài viết thì nên đổi thành "giả sử".
  • Cụm "đặt giả thuyết" đúng trong nghiên cứu; cụm "đặt giả thiết" đúng khi bạn nói về việc chọn điều kiện cho một mô hình hay một bài toán tự ra đề.

Điểm chung: khi văn bản có tính học thuật, người đọc kỳ vọng chữ được chọn có chủ ý. Khi chỉ là lời nói thường, "giả sử" thường gọn và đúng hơn cả hai từ Hán Việt kia.

Mẹo nhớ và cách tự soát trước khi nộp bài

Một quy trình ngắn để bạn soát cả đề cương hoặc bài làm trong vài phút:

  1. Nhớ cặp chữ gốc: thuyết như học thuyết, thuyết phục — là lời giải thích, phải thuyết phục được người khác bằng bằng chứng; thiết như thiết lập, thiết kế — là thứ đặt sẵn từ đầu.
  2. Dùng tính năng tìm kiếm trong trình soạn thảo, gõ "giả thiết" rồi xem từng chỗ xuất hiện: chỗ nào là điều sẽ kiểm tra bằng dữ liệu thì đổi thành "giả thuyết".
  3. Gõ tiếp "giả thuyết" và làm ngược lại: chỗ nào chỉ là điều kiện cho trước của mô hình hay của đề bài thì đổi thành "giả thiết" hoặc "giả định".
  4. Soát động từ đi kèm: giả thuyết thì được ủng hộ, bị bác bỏ, được kiểm định; giả thiết thì được thoả mãn, bị vi phạm, được nới lỏng. Động từ lệch là dấu hiệu chọn sai danh từ.
  5. Đọc quy định trình bày của khoa hoặc tạp chí: nếu có thuật ngữ thống nhất riêng, theo quy định đó cho cả bài, đừng dùng lẫn hai cách trong cùng một văn bản.

Phép soát bằng động từ ở bước bốn hiệu quả bất ngờ. Một câu như "giả thiết H2 được chấp nhận ở mức ý nghĩa 1%" lập tức lộ ra, vì "mức ý nghĩa" chỉ đi với việc kiểm định, tức là với giả thuyết.

Vì sao nhầm lẫn này dai dẳng

Có ba lý do khiến cặp từ này bị lẫn nhiều năm liền dù ai cũng từng được sửa. Thứ nhất là âm: "thuyết" và "thiết" chỉ khác nhau ở âm đệm và nguyên âm, nói nhanh rất khó nghe ra, và người viết thường viết theo cái tai nghe được. Thứ hai là tài liệu: một phần sách dịch và giáo trình từ vài chục năm trước dùng "giả thiết" cho cả nghĩa kiểm chứng, nên người học chép lại rồi truyền tiếp. Thứ ba là nghĩa thật sự có vùng giáp ranh: một điều ban đầu là giả thiết của mô hình có thể trở thành giả thuyết của một nghiên cứu khác nếu ai đó quyết định đi kiểm tra nó.

Vùng giáp ranh đó là lý do không nên cực đoan. Khi một tài liệu viết "giả thiết" theo nghĩa rộng là điều tạm nêu ra trong lập luận, người đọc vẫn hiểu và từ điển cũng ghi nhận nghĩa ấy. Điều nên tránh là lẫn trong cùng một văn bản học thuật, nơi H1, H2 vừa được gọi là giả thuyết ở chương một vừa được gọi là giả thiết ở chương bốn. Sự nhất quán quan trọng hơn việc thắng một cuộc tranh luận chữ nghĩa.

Với người viết luận văn, khoá luận hay bài báo khoa học bằng tiếng Việt, quy ước an toàn hiện nay khá rõ: điều cần kiểm định là giả thuyết, điều kiện của mô hình là giả thiết hoặc giả định, còn trong bài toán thì những gì đề cho là giả thiết.

Câu hỏi thường gặp

Viết "giả thuyết H0" hay "giả thiết H0" mới đúng?

Phần lớn tài liệu thống kê và phương pháp nghiên cứu tiếng Việt hiện nay viết "giả thuyết H0" vì H0 là mệnh đề được đem ra kiểm định. Một số giáo trình cũ vẫn viết "giả thiết H0". Nếu khoa hoặc giảng viên hướng dẫn quy định cụ thể, bạn theo quy định đó và giữ nhất quán toàn bài.

Giả định và giả thiết có thay thế nhau được không?

Trong phần lớn ngữ cảnh mô hình và kế hoạch thì được: cả hai đều chỉ điều tạm coi là đúng để tính tiếp. Riêng trong bài toán và định lý, "giả thiết" là thuật ngữ quen thuộc với cặp GT – KL, đổi sang "giả định" sẽ nghe lạ với giáo viên và người chấm.

Giả thuyết đã được kiểm chứng thì gọi là gì?

Trong nghiên cứu thực nghiệm, người ta nói giả thuyết "được dữ liệu ủng hộ" chứ hiếm khi nói "đã được chứng minh". Khi nhiều giả thuyết liên quan được kiểm chứng nhiều lần và kết thành một hệ giải thích, người ta mới gọi là lý thuyết. Trong toán học, giả thuyết được chứng minh thì trở thành định lý.

Học sinh viết "theo giả thuyết" trong bài hình có bị trừ điểm không?

Điều đó tuỳ người chấm và hướng dẫn chấm của từng kỳ thi. Thông thường lỗi dùng từ không làm mất điểm nội dung chứng minh, nhưng giáo viên sẽ sửa vì trong toán học, những gì đề cho được gọi thống nhất là giả thiết. Tập viết đúng từ sớm giúp bạn khỏi phải sửa thói quen về sau.

Khi dịch "hypothesis" và "assumption" thì chọn từ nào?

Thường gặp nhất là "hypothesis" dịch thành giả thuyết, "assumption" dịch thành giả định hoặc giả thiết. Tuy nhiên cần đọc ngữ cảnh: trong một số văn bản toán học, "hypothesis" chỉ điều kiện của định lý và khi đó dịch thành giả thiết mới đúng ý.

Có nên viết "giả thuyết khoa học" trong đề cương không?

Được, nhiều mẫu đề cương của các trường vẫn dùng mục "giả thuyết khoa học". Điều cần chú ý là nội dung mục đó phải là một mệnh đề kiểm định được bằng dữ liệu của đề tài, không phải một mục tiêu chung chung như "nâng cao chất lượng dạy học".

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138